Ao pé do alambique. A caña e os licores tradicionais galegos por Marcos Seixo

Ao pé do alambique. A caña e os licores tradicionais galegos por Marcos Seixo

Este é un tema que acho especialmente interesante tratar, tanto pola atracción que sinto polos labores relacionados coa elaboración do viño, a sidra, a destilación…, como por unha cuestión case de tradición familiar, dadas as gabanzas das valiosas propiedades da augardente que teño escoitado no seo da miña familia materna, nomeadamente en boca do meu tío César Pastor, cando me transmitía a singular historia do meu bisabó, natural da Bañeza (O Bierzo), que sufriu as dramáticas consecuencias dun andazo ocorrido nos comezos do século XX, causante da morte de sete dos catorce fillos que tiña daquela.

Facenso a cana en Troans

Facendo a caña en Troáns (anos 60)

A medida que ían adoecendo, os rapaces eran confinados nun cuarto arredados do resto da familia, e o meu propio avó Tarsicio, que era o benxamín dos irmáns, despois de infectarse, foi levado para o fatídico cuarto. Ao parecer o neno pedía teimosamente que lle desen augardente, e o pai, resignado coa idea da súa inminente morte, decidiu darllo nesa ocasión e tamén nos días sucesivos, pois mentres estaba ebrio ao menos non sufría. Foi o único dos fillos contaxiados que zafou dunha morte que se coidaba segura, e isto deu pé a que toda a vida considerase que isto se debeu á augardente, á que sempre se refería como “auga de vida”. Eu non cheguei a coñecelo, pois faleceu pouco antes de eu nacer, motivo polo que recibín del o meu segundo nome. Sempre lembrarei a admiración que espertaba entre nós. Moito teño ouvido falar da súa vida de artista plástico bohemio e esquerdista, o que o levaría a estar de novo confinado en 1936, nesta xeira na prisión de Lugo, cidade na que casou. Os debuxos a tinta de Papá Tarsicio, como o chamábamos sempre, espertaban en nós un grande engado e certa gabanza. Acho que, de  ter razón o meu avó, mesmo eu tería que concluír que tamén lle debo a existencia ao celme do bagazo.

A auga de vida

Non foi só meu avó o que consideraba a augardente auga de vida, pois xa no século XIV Joan de Peratallada, “considerat un dels grans mestres de l’alquímia medieval, la precursora de la química moderna abans de l’establiment del mètode científic” empregaba para referirse á aqua ardens a expresión aqua vitae. Ao longo da historia a consideración de  “auga milagreira”, “auga de vida” ou “elixir da vida” aplicouse historicamente a distintos destilados como o coñac de Francia, o whisky de Escocia e Irlanda, a augardente vella de Portugal, o tequila de México, o ron de Barbados e O Caribe, o vodka de Polonia e Rusia…

A augardente sempre foi popularmente considerada unha bebida que alivia a dor e levanta o ánimo. Nas tabernas de vilas e aldeas era costume, e en parte aínda o é, botarlle un gorrecho ou unhas pingas ao café de pota, ou meterlle unha copa ou dúas ás sete da mañá, antes de enfrontarse ás inclemencias de pesados traballos como o dos mariñeiros, labregos, canteiros ou albaneis, para escorrentar o frío e coller forzas para facerlle fronte á dura xornada.  Son coñecidas ademais as súas virtudes no alivio do arrefriado, os problemas de hipotensión, para baixar a febre, calmar a acidez de estómago…; sendo ademais o seu uso externo un efectivo remedio tradicional en fretas para tratar as lumbalxias, como anestésico para aliviar a dor de moas e como eficaz desinfectante en feridas, chagas, erupcións, urticarias e mesmo na sarna.

Aínda que chineses e exipcios xa coñecían a técnica do destilado séculos antes de Cristo, e na antiga Grecia e Roma continuaron esta práctica, a nós chegounos, xa moi perfeccionada, coas invasións árabes. Nun comezo coa función de obter esencias e perfumes, mais axiña se empregou para a produción de alcol, a partir da destilación de viño, no seo dos mosteiros.

A elaboración de augardente a base de restollos de uva é bastante máis recente, porén lévase a cabo en toda Europa. Unha boa mostra disto son, ademais da caña galega, o marc de Champagne en Francia, o marc de cava do Penedés (Cataluña), a augardente de Liébana (Cantabria), a grappa italiana, a augardente bagaceira portuguesa…

No que atinxe á nosa augardente, á que en moitos lugares tamén chamamos caña, cañufa ou perrasca, cómpre indicar que se elabora practicamente en todo o noso país, sendo soadas, as de lugares tan diversos como Betanzos, Portomarín, Chantada, Entrimo, Monterrei, O Salnés, O Ribeiro…, mais boa parte dos vellos máis versados na materia coinciden en salientar dun xeito especial a calidade da das bisbarras de Pontevedra, Salnés, Caldas e a Ulla, sobre todo as elaboradas a partir variante híbrida que adoitamos denominar Catalán. De mozo lembro que nalgunhas tabernas e bares cando alguén pedía unha copa de caña, o primeiro que preguntaba o camareiro era: “do Ribeiro ou do país?” Pois adoitaban ter das dúas, sendo a do país (normalmente procedente de Catalán roxo) a máis cara e prezada.

Viñas de Vilaraton

Viñas en Vilarantón (Navia de Suarna), 1955

Vendima

Vendima en Coea cos cueiros

Tanto pola súa enraizada tradición na elaboración de augardentes e viños como pola miña relación afectiva con esta zona onde está o meu berce, gustaríame dedicar unhas liñas á augardente do Alto Navia (que abrangue Negueira de Muñiz e boa parte dos concellos da Fonsagrada e Navia de Suarna), unha zona que conta cunha arraigada tradición de cultivo da vide, e da que proceden moi bos e afamados augardentes de entre os que eu salientaría pola miña experiencia os de Coea (Castañedo-Navia de Suarna). Hoxe esta área está a recobrar de xeito exemplar o seu potencial apícola (baixo a marca Ribeira do Navia) e sobre todo vitivinícola, despois de anos en que moitas viñas foron abandonadas debido ao despoboamento e á practica, tan estendida durante décadas, de facer viño, e polo tanto caña, con uvas traídas desde áreas de León e Zamora. Na actualidade estanse a recuperar castes autóctonas de vide como o Branca Lexítima, Verdello, Tinto Serodio (como chamamos nesta zona ao Albarín tinto), Merenzao (ou Verdello tinto)…, e incrementando a produción despois do infausto abandono que padeceu a causa da emigración, a falta de expectativas laborais e tamén de aberracións como a construción dun encoro no lindeiro concello de Grandas de Salime (Asturias), que arrasou cunha inxente extensión de terreos dedicados á vide tanto na parte asturiana como na galega, e a espada de Damocles que supuxo o proxecto, finalmente frustrado, do salto denominado Gran Suarna que desde a década de 1950 ameazaba con asolagar varios núcleos de poboación, entre eles a propia Proba de Navia de Suarna. Aínda que de momento a produción non é moi copiosa, está comezando a producir e distribuír magníficos viños baixo a flamante IXP (Indicación Xeográfica Protexida) Terras do Navia, e augardentes baixo a indicación Orujos de Galicia.

Nas últimas décadas é habitual a celebración de festas gastronómicas dedicadas á augardente en distintos puntos do país, con destilacións públicas e catas gratuítas. As máis coñecidas son as de Cervo, Campo Lameiro, Portomarín, Arbo, Valga e A Ulla… Nesta última faise tamén, ademais da augardente de bagazo, a augardente de borras, que é o destilado dos restos que quedan nos barrís de viño despois das trasfegas. É moi prezada nesta bisbarra, aínda que eu persoalmente prefiro o sabor da augardente de bagazo.

O vapor arremuiñando

Encaixando o capacete

Á calor da fornalleira. O destilado do bagullo

Unha vez rematados todos os traballos relacionados coa vendima e a elaboración e engabexado do viño na adega, déixase aquelado o bagazo (tamén chamado bagullo ou bullo) fermentando en bocois ou en bagaceiras plásticas de maneira que, despois de que remate de ferver, haxa o mínimo contacto co aire, para o que se aperta ben nos barrís, pónselle unha capa de follas de videira atacadas con terra que prensamos ben cun pisón ou cos pés, de xeito que se conserve san até o intre do destilado.

Cumpriría indicar aquí a singularidade, propia da xa aludida zona do Alto Navia e doutras da franxa oriental galega, onde en vez de retirar o bagazo despois de feito o viño, déixase nos bocois cando se empipa o mosto, quedando a boiar na parte superior mentres o consumimos, e non comezando a destilación até que se acaba o viño. Con todo, o máis frecuente no resto do país é arredar o bagazo e gardalo, tal como eu mesmo estaba a indicar liñas arriba.

Entre o mes de novembro e decembro comeza o traballo dos cañeiros, que coa súa ou as súas alquitaras ou alambiques de cobre, establécense nun pendello da casa (nunca na adega pois a calor podería estragar o viño) e pousan a pota enriba dunhas pedras, facendo o que se chama a fornalleira perto dunha parede que, como sucede coa parrumeira da lareira, adoita estar completamente negra pola feluxe de combustións anteriores.

Antes de nada convén desbotar todo o bagullo que teña barolo e comprobar que o que imos empregar estexa en bo estado e que teña bo cheiro, pois os fedores transmitiríanse á augardente. No fondo da pota ponse palla de millo e/ou vidras e un molico de herba seca para que o bagazo non se pegue no fondo da pota e se queime en contacto co cobre. Co mesmo fin bótanse uns caldeiros de auga, aínda que algúns prefiren botar viño vello, ao que chaman o mollo, que fai que a potada renda máis, aínda que a caña perde bastante calidade. Hoxe en día en moitos casos substitúese a palla e vidras por unha grella-de-fondo metálica, de aceiro inoxidábel, que leva unha bisagras para podela encartar e que entre ben pola boca da pota.

Préndese o lume baixo o pote con vidras secas e achas de carballo. A medida que comeza a desprender vapor séguese botando bagazo, estendéndoo ben mais sen apertalo. O propio bagazo vai baixando, comprimíndose de seu e deixando sitio para cargar máis, até que consideremos que está bastante cheo e fumegante o pote. Sabemos que está a ferver cando o vapor comeza a arremuiñar, é dicir, a saír moi fino e a xirar en espiral, sinal de que xa está comezando a volatilizarse o alcol, intre en que colocamos o capacete conectado por medio da súa trompa co serpentín (nalgunhas zonas chámanlle a culebriña), que é un tubo de cobre que baixa enroscado cilindricamente e que vai nun recipiente de refrixeración, un bidón aparte no caso do alambique. No caso da alquitara non leva serpentín e o vapor sobe por dentro da parte superior, chamada copa, que é un pequeno depósito de refrixeración, polo que pasa o vapor que sairá pola biqueira. En ambos casos o bidón ou a copa están cheos de auga fría co obxectivo de arrefriar o vapor e facer que licúe e saia polo bico, no que colocamos un pauciño de vimbio afiado que servirá de guía pola que irá escorregando a beberaxe até caír na tina. De todos os xeitos é preciso indicar que é frecuente que os termos alquitara e alambique se empreguen indistintamente.

A selar as xuntas

A caña facendo o rosario

Cómpre ter coidado ao colocar o capacete, e despois tamén ao desmontalo, en golpealo con coidado e sempre coa palma da man ben aberta para non producir deformacións no cobre. Neste intre faise unha masa con auga e fariña centea, que é a máis pegañenta e evita fugas de vapor se a botamos nas xuntas (entre a pota e o capacete, entre a trompa e o serpentín…, e nas xunturas da propia pota en caso de traballar cun alambique feito con placas de chapa de cobre remachadas en vez de soldadas). É moi importante coidar que se manteña unha temperatura estábel para que non saia a caña demasiado rápido nin amodo de máis, pois ademais de saír unha caña peor, vai render pouco.

Un bo cañeiro decátase de se a caña está a saír ben, simplemente polo ruído que fai ao caír. Ten que saír un fino fío e continuo que ao deitar na tina que puxemos para recoller a caña faga o rosario ou que rece, é dicir, que produza como un sarillo de pequenas burbulliñas que tardan en desfacerse. Se nalgún intre deixa de facer o rosario é que está a deitar demasiada caña e convén sacar algo de leña para que volva ao seu. Tamén pode darse o caso de que en vez de saír a fío o faga a pingas, polo que cómpre botarlle algo máis de leña e unhas vidras.  Isto é mais doado se en vez de traballar con leña o facemos con propano, pois os fogóns pódense regular manualmente segundo nos interese. A bombona ás veces remata cubríndose dunha capa branca, unha especie de xeada, que podemos evitar se a mantemos nun capacho cheo de auga. Na casa uso sempre un fogón de propano, pois é máis limpo e cómodo, malia a popular crenza tan estendida, e probabelmente fundamentada, de que a leña fai unha caña de maior calidade.

Antes do 1936 había aldeas que tiñan pote da Sociedade de Agricultores. Despois, co chamado Movimiento Nacional, houbo que agochar estes potes, pois só se permitían os que tiñan un titular que o explotaba a nivel particular. Normalmente os cañeiros instalábanse nunha casa e alí facían a caña de todos os veciños da aldea, cobrándolle a cada quen en función do número de potadas que facían, correndo por conta do dono da casa a leña e ás veces a comida. Isto é normal aínda a día de hoxe, aínda que en menor medida pois xa hai veciños que teñen alambique de seu ou en réxime de propiedade colectiva nalgunhas aldeas.

Facendo caña

Canda o cañeiro adoitaba ir un aprendiz, normalmente un fillo ou sobriño, de maneira que podían facer quendas para atender o proceso pola noite, e así podían durmir algo. Tendo en conta que este traballo temporeiro e ambulante se pode estender entre dous e catro meses seguidos percorrendo aldeas e traballando día e noite (xa que teñen que aproveitar ao máximo o tempo en que está desprecintada a pota, pois pagan a Facenda en función disto) podemos decatarnos da dureza deste oficio, pois o pouco que se durme faise no chan enriba duns sacos ou da palla, e desde logo a fama que sempre tiveron de sedutores e mullereiros, ao igual que sucedía no caso dos muiñeiros, arrieiros e tamén doutros oficios cun alto compoñente nocturno, isto sempre tivo, polo que me teñen contado, máis de mito e de fantochada que de realidade.

Para facer a caña o ideal é agardar a que veña un día cincento de choiva, tedioso, morriñento…, pois, ademais de non haber moita cousa que facer, resulta máis agradábel botar as horas á calor do lume; xa que ademais non faltan nunca as continuas visitas dos veciños e os parrafeos e contos ao pé do alambique, as catas da caña ou do viño novo da casa. Téñenme contado que tradicionalmente era case unha festa, pois a parolada e os risos sempre ían acompañados duns arenques, unhas liscas de touciño entrefebrado ou unhas frebas asadas na propia fornalleira do pote.

Unha proba que adoitamos facer para catar o produto é botar un pouco de augardente na palma das mans, fregalas ben e achegalas ao nariz: se nos ceiba un intenso arrecendo a bagazo fresco, a caña é boa. Entre outras lembranzas aínda me vén á cachola un veciño meu xa finado, Ramiro da Caeira, un home duro, forte, moi traballador, paveiro, sempre disposto a botarlle unha man á veciñanza nos seus trafegos… Estabamos falando e tomando un viño e como durante a destilación é normal que se encha a estancia de mosquitos, atraídos pola calor e o recendo da caña e o bagazo, entroulle un no vaso e eu case escacho a rir cando, mirando o becho, dixo coa súa peculiar retranca “Amigho, aghárrate que vas de viaxe”, e chimpou o viño pola gorxa abaixo dun só grolo.

No proceso de destilación distinguimos tres partes: a cabeza, o corpo e a cola. A primeira é a caña que sae ao comezo e que debido ao seu contido en metílico convén rexeitar, ben gardándoa para usar na limpeza dos gabexos ou ben guindándoa directamente ao lume da fogueira, algo que produce unha bela labarada, que puidera facernos pensar nunha orixe ritual, mesmo esotérica. Con tirar un vaso de caña é suficiente. O corpo ou corazón é a parte esencial tanto cualitativa como cuantitativamente e comeza a saír inmediatamente despois da cabeza, e na medida en que se vai acabando o proceso e vai diminuíndo a gradación do produto que sae, até se tornar no que denominamos purrela, que unicamente serve para rebaixar a caña que levamos feita en caso de estar demasiado forte. Por iso cómpre ila probando para que non nos pasemos e a caña fique frouxa de máis. Hoxe en día emprégase con esta función un densímetro, tamén chamado alcolímetro. 

Se queremos que a augardente rasque cómpre deixala a 21 ou 22 graos na escala da caña, algo así como un 55% ou 65% de alcol. A última caña que sae, a cola, non convén aproveitala demasiado pois nese intre a pota comeza a destilar de novo algo de metílico.

Durante todo o proceso é preciso controlar a temperatura da auga en que está metido o serpentín e, en caso de que estexa quente, quitar uns caldeiros e repoñer auga fría para que non deixe de condensar o vapor.

O pote que levan os cañeiros adoita ser de 300 ou 350 litros e pódeselle sacar entre dezaseis e vinte litros de caña, dependendo da gradación á que a queremos deixar e de se é caña branca ou de herbas (para esta, ao igual que para outros licores, non convén que quede demasiado forte). Ao finalizar a potada bótase a caña en garrafóns, empregando un funil ao que lle poñemos un trapo limpo ou unhas gasas para coar os lixos que poida ter.

Despois desenganchamos o capacete e sacamos os restos do bagazo, con xeito para non danar o pote, cunha gancha, a poder ser de madeira, para a carreta, coa que os iremos levando cara ao pé das viñas, onde servirá como fertilizante ao penetrar na terra cando cabemos ou pasemos a fresadora.

facendo caña

Os licores de augardente

Non pretendo con este apartado arranxar un receitario de licores tradicionais galegos senón simplemente referir e dar unhas pinceladas sobre aqueles máis usuais, sen entrar a facer unha relación meticulosa de ingredientes, cantidades e proporcións, nin describir as fases da súa elaboración.

Hoxe en día, ao igual que sucede con outras bebidas alcólicas, consómese moi pouca caña branca. O habitual, sobre todo entre a xente nova, é o consumo de derivados como a augardente de herbas, o licor café, a caña torrada, o licor de orujo (denominación oficial castelanizada con que se denomina e distribúe o licor ou crema de augardente), a augardente de guindas, de arandos, de laranxa…, e nos locais de hostalaría está moi vixiada polas autoridades a posesión de augardentes caseiras, cuxa comercialización está prohibida, e sérvense só aqueles licores industriais, envasados en botellas debidamente certificadas e etiquetadas; aínda que en moitas ocasións non proceden das nosas augardentes senón de alcol etílico e non teñen o característico sabor a caña, unicamente saben a azucre e ás froitas, herbas e outros aditivos con que se elaboran. De feito, legalmente no etiquetado por lei débese indicar, por exemplo, se se trata de augardente de herbas ou licor de herbas, segundo se elabore con caña ou con alcol. 

A caña de herbas feita por destilación é o licor artesán máis tradicional no noso país. Elabórase xa no propio alambique poñendo sobre o bagazo as herbas do noso gusto. Normalmente empréganse algunhas das seguintes herbas, especias ou flores: menta, camomila, herba luísa, romeu, ourego, tomiño, coentro, flor de laranxa, fiúncho, regaliz, noz moscada e canela. No destilado sae completamente incolora polo que se lle poñen uns fíos de azafrán prendidos no propio bico. Despois do destilado bótaselle o azucre e azafrán en po para adozalo e acabar de darlle a cor. Hai xente que prefire adozalo con mel, o que lle dá un gusto moi agradábel. Tamén se pode facer por maceración das herbas en augardente branca. Neste caso, antes hai que rebaixar a caña se está demasiado forte. Debe facerse con auga fervida e arrefriada, pois se o facemos directamente con auga da billa a caña tende a poñerse dunha cor esbrancuxada e leitosa. Isto mesmo debemos facelo con outros licores.

Convén indicar que o popular Cuturrús tan arraigado na zona do Bierzo (especialmente nas Médulas)  tamén é moi típico de Rubiás e outros concellos da bisbarra de Valdeorras. Trátase dunha augardente de bagazo con azucre, algunhas herbas aromáticas e medicinais, figos, pasas, abelás, améndoas, noces…, ao que se lle atribúen poderosos efectos terapéuticos.

Nalgunhas casas denominan como chartreuse a caña de herbas que elaboran; en realidade descoñezo se é porque leva algunha herba propia deste licor francés que non contén a augardente de herbas tradicional galega ou se se trata dunha simple importación léxica froito da emigración.

Para facer a augardente torrada o único que temos que facer é botarlle á caña azucre caramelizado feito por nós, que lle porá o sabor doce e a cor. Hai quen lle bota ademais algunha herba en maceración para darlle un gusto persoal. 

Se queremos facer licor-café tamén por destilación, botándolle os grans de café dentro da pota en que vaiamos facer a caña, o primeiro que nos chamará a atención é que sae completamente incoloro, polo que normalmente ponse o café a macerar en caña branca, que lle achega o sabor e a característica cor negra. Este licor comezou por ser unha bebida artesanal típica de zonas da provincia de Ourense para rematar estendéndose con grande popularidade a toda Galiza pola década de 1990. Ten un sabor delicioso mais a combinación dun alto grao de alcol e de cafeína pode causar, se nos pasamos, resacas verdadeiramente infernais. Por maceración tamén temos que preparar por forza a augardente de guindas ou de calquera outra froita. A diferencia do que fan os portugueses coa súa tradicional ginjinha (ou licor de ginja), no caso da nosa augardente de guindas é mais prezado comer o froito ben enchoupado, que beber o propio licor.

Non podemos rematar sen falar da queimada, tan típica como final das pándegas familiares. Non vou inserir ningunha receita concreta, pois cada quen ten a súa propia segundo os gustos persoais, pero si dicir que a min persoalmente non me gusta que leven demasiados ingredientes, e tamén que en caso de que sobre, sempre se pode meter nunha botella e gardala no conxelador para consumir así en frío. Na casa sempre facemos isto e asegúrovos que queda un licor moi saboroso para tomar unha copiña de cando en vez.

O habitual entre nós é que se envase en vidro tanto a caña branca como os licores e que se conserve nel até o seu consumo. O ideal é que sexan botellas transparentes e incoloras, pois así, ademais de que loce máis, vémoslle a cor e podemos evitar confusións na adega entre a augardente branca, o viño e os distintos licores que elaboremos.

Con todo, tamén hai quen envellece a caña en barrís de carballo. Eu mesmo teño probado a envasalo nunha pequena barrica de media ola que ía reenchendo por riba a medida que o consumía pola billa. O sistema funcionaba moi ben e a augardente, ademais de estar moi boa para tomar unha copiña, tiña unha luminosa cor torrada que metía cobiza. O único problema foi que, tal como xa me advertiran algunhas persoas con máis experiencia ca min, “o barril bebe máis do que bebe un”. Certamente había que botarlle por riba bastante máis caña da que se consumía, e despois de deixar de beber durante uns cantos meses o barril estaba medio baleiro.

Fontes e agradecementos 

Cómpre subliñar na elaboración deste traballo o apoio que supuxeron as publicacións do exemplar empresario galego, grande experto en viños e licores, José Posada, ao que tiven a honra de coñecer, especialmente a súa obra Os viños de Galicia (ed. Galaxia, 1978), e o inmenso traballo realizado baixo o epígrafe “Etnografía: cultura material” por Xaquín Lorenzo Fernández dentro da Historia de Galiza, coordinada por Ramón Otero Pedrayo. Non menos importantes foron as achegas de familiares e veciños polos seus testemuños, relatos e consellos, sempre tan axeitados, acaídos e proveitosos.

Marcos Seixo Pastor

Marcos Seixo Pastor

Profesor de Galego

Chámome Marcos Seixo. Aínda que a miña chegada ao mundo tivo lugar en 1959 na rúa de San Marcos en Lugo, na casa da miña avoa, fun concibido e criado en Navia de Suarna, onde pasei unha feliz infancia e a onde regreso cando menos dúas ou tres veces ao ano. Por mor da profesión do meu pai, estivemos vivindo en distintos concellos. Asentámonos finalmente en Cuntis (Pontevedra), onde vivo a día de hoxe na aldea de Castrolandín.

Fixen estudos de Filoloxía en Compostela e os últimos 16 anos fun profesor do IES Valle Inclán de Pontevedra, até a miña “xubilación forzosa por incapacidade” no ano 2016. Neste instituto coñecín aos compañeiros do grupo de teatro Argallada, algúns deles impulsores do blog devellabella, no que ando a colaborar con algún traballo.

A miña vida na actualidade segue a ser bastante activa, pois podo dedicar o tempo ás miñas moitas afeccións, entre elas escribir. Alén diso tamén son afeccionado á música tradicional, ás motos, sobre todo ás clásicas, a coidar as viñas, e tamén a nadar, podendo ser, no río de Navia

Blog

A vendima e outros labores da viña

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

A sidra e a súa elaboración artesanal por Marcos Seixo

A sidra e a súa elaboración artesanal por Marcos Seixo

Verbas sobre a cultura da sidra en Galiza e a súa elaboración artesanal

Introdución

A sidra foi desde tempos inmemoriais unha bebida moi común no continente europeo, especialmente en extensas áreas xeográficas atlánticas hoxe encadradas en Estados como España, Francia, Reino Unido, Irlanda, Bélxica, Alemaña, Portugal…

Na Península Ibérica a tradición da cultura da sidra sempre tivo unha fonda raigame en toda a área setentrional, sendo Galiza, Asturias e País Vasco as comunidades de maior produción de mazá de sidra. Con todo, esta tradición foi recuando ao longo do século XX, en boa medida como reacción á expansión do cultivo da vide. Unha remuda motivada, ben por mudanzas nos gustos dos consumidores, ben por directrices políticas pautadas desde as administracións públicas.

escanciando

A bebida do proletariado

A única comunidade do Estado en que perdurou plena e ininterrompidamente esta cultura ancestral foi Asturias, a pesar do ataque aberto da burguesía; clase social que non consumía e mesmo renegaba desta bebida, e o poder político español, difusor de proclamas tan hostís como a de que os mariñeiros asturianos eran pobres por dilapidar os cartos en sidra, cualificándoos ademais, de mortos de fame, borrachos, viciosos e depravados. O profesor, ensaísta, etnógrafo e membro da Academia de la Llingua Asturiana, David M. Rivas,  albisca esta polémica cuestión desde unha óptica cultural e social, e considera a sidra como “unha bebida labrega que a partir do século XIX se transforma en proletaria”. Unha bebida non só de labregos e mariñeiros senón tamén dos mineiros e operarios da incipiente industria e comercio, organizados en sindicatos de clase e enfrontados á oligarquía empresarial e gobernamental, que considera que o néctar da mazá radicaliza as clases operarias e as dispón á rebeldía, a ebriedade, a preguiza e a criminalidade, desestimando sen dúbida a retranqueira sabedoría popular que sentencia que “la sidra nun enfila, sólo allegra” e que os que se embebedan coa sidra é porque: “nun saben mexala”.

Durante o franquismo foi decaíndo, pasando a ser considerada unha bebida anticuada, de xente marxinal…, e relegando o seu consumo ao ámbito rural. Nas décadas dos cincuenta e sesenta, a promoción do monocultivo lácteo e a inminente demanda de terreos axeitados para pasto reduciu drasticamente os cultivos de maceiras no prados ao igual que o fixeron as plantacións masivas de eucaliptos noutros tipos de terreos. Prodúcese ademais un forte rexeitamento da sidra natural de toda a vida. A única sidra que se potencia nesta etapa é a adozada e carbonatada, que durante anos é a que se coñece fóra de Asturias, e é denominada popularmente como o “champán de pobres”, que xunto cos cavas cataláns non faltan na mesa de moitas familias en Nadal e outras celebracións.

En Galiza sucede algo semellante, co engadido do éxito das plantacións de viñedo que se levan a cabo por practicamente todo o país e o incremento da produción e consumo de viño. Con todo, nos anos 50 e 60 do pasado século aínda se seguía a elaborar o fermentado de mazás en moitas casas galegas, como testemuñan as lembranzas dos que xa temos unha idade, así como por ser rara a casa de labranza que non conserve a pía das mazás, o mazo e outros trebellos propios desta actividade. Porén, era xa rexeitada por moitos e considerada unha bebida complementaria, residual, obsoleta, marxinal…, que unicamente se elaboraba para consumo familiar e sen que ninguén concibira sequera a posibilidade da explotación comercial dun produto completamente desacreditado, que era designado en ocasións como “auga de mazás”. E todos ouvimos algunha vez expresións como que “a sidra ten un grao menos que a auga” ou “a sidra debilita”, “é moi fría”, “parece que ao bebela che leva os dentes prá barriga”, fronte ao viño que “quenta o espírito”, “dá forzas para traballar” e “alimenta”. Ideas que se difundiron teimosamente durante décadas nos tempos en que estaba a callar a desaparición da sidra no noso país. Convén lembrar aqueles rapaces de aldea que algunha vez chegaban á escola cos beizos mouros de viño tinto, despois de almorzar na casa as sopas de cabalo cansado; feito que escandalizaba á hipócrita burguesía urbana, que de xeito paradoxal se fartaba de dar aos seus nenos aqueles viños quinados (de arredor de 15 graos), considerados como un produto nutritivo que ademais abría o apetito, con nomes tan divulgados nos medios de comunicación dos anos 60 e 70 e tan gráficos como Sansón ou Anibal, ademais de soadas marcas como as quinas San Clemente e Santa Catalina, destinadas expresamente ao consumo infantil.

Maceiras

Maceiras

apañando

Apañando as mazás

Limpando as mazás

Limpando as mazás

Un sector económico emerxente. A recuperación

Volvendo ao tema que nos ocupa, é preciso dicir que coa arribada do século XXI vaise producir unha recuperación dos plantíos de maceira e da elaboración de sidra natural en zonas con tradición histórica como Euskadi, Galiza, Cantabria, Aragón e Castela-León, nun afán de recuperación agropecuaria e etnográfica e de busca de saídas á falta de traballo e o despoboamento do rural. Neste senso habería que salientar iniciativas emprendidas en distintas zonas do país como Ancares, A Mariña, A Estrada, Ortigueira, Noia ou Piñor. Como engadido habería que subliñar a organización de feiras, festas gastronómicas e outros eventos para a difusión deste produto e outros derivados da mazá, como a repostería e a gastronomía en xeral, o vinagre de sidra, a augardente de sidra…, ou artigos máis innovadores como o vermú de sidra, a xenebra de mazá, a sidra sen alcol, a cervexa de sidra ou cervexa de sidra con mel… No noso país cómpre mencionar a Feira da Sidra da Estrada, as festas da sidra de Bembrive (Vigo) e a de Noia, a Festa da mazá de Santo Estevo de Negros (Redondela) ou a Festa da mazá e da sidra de San Tomé de Piñeiro (Marín). Perante a aceptación popular que teñen estas novidosas propostas, o sector empresarial (nomeadamente a industria cervexeira) decide apostar, como xa se estaba a facer en Francia, Reino Unido e Irlanda, pola sidra como unha bebida con interesantes expectativas de futuro. Agora ben, búscase o lado práctico, unha bebida sen os inconvenientes que a sidra natural puidera ter para o consumidor (acidez, sedimentos, escanciado…), comezando a comercialización de variantes doces, espumantes…, en moitos casos envasadas en pequenas botellas individuais, en latas, e mesmo en barrís de sidra a presión. A realidade confirmou as expectativas previas, dando orixe no noso país a fenómenos como o da sidra Maeloc de Estrella Galicia, que está a exportar néctar das mazás de Chantada a moitos países do mundo, pero tamén a outras industrias galegas, asturianas, cántabras, vascas, catalás…, que se están a converter nun interesante pulo para o desenvolvemento económico do agro e das empresas produtoras e envasadoras.

Estrujando

Eu estrugando en S. Martinho (1989)

Estrugando

Estrugando co mestre Elías

Lagarada

Lagarada

A elaboración da sidra artesanal

Quizais algúns lectores/as se decatarán de que non afondarei demasiado nalgúns aspectos do proceso, pois non quixera resultar demasiado teimoso e redundante, xa que os tratei con maior precisión noutro traballo que publiquei recentemente nesta páxina web arredor da elaboración do viño, que é moi semellante.

En primeiro lugar tería que aludir a que as primeiras veces que fixen sidra foi en San Martiño de Laxe (Moraña), unha pequena zona que mantivo a tradición de elaborar sidra ao menos até os anos 90; tradición máis que probada na toponimia da zona, pois está a carón do monte Maceiras e a segunda aldea en importancia dentro desta freguesía chámase O Pumariño, topónimo bastante frecuente en Galiza con outras variantes como Pomar, Pomares, Pomariza…, que, con U ou con O na primeira sílaba, aluden a lugares plantados con maceiras. Por certo que nesta freguesía, ao igual que noutras da contorna, como pode ser Cequeril (Cuntis), aínda se conservan nas brañas, nas marxes de ríos e regueiros, algunhas variedades autóctonas de mazá de sidra. Tamén lembro que na zona de Vea (A Estrada) había moita mazá que era recollida por colleiteiros asturianos que a pagaban a prezos insignificantes.

Na casa na que comecei a facer a sidra tiñan maceiras de seu, pero máis adiante cando me puxen a facela eu pola miña conta empreguei mazás que me deixaban apañar veciños dos concellos de Cuntis e Moraña, pois eles xa unicamente as empregaban como alimento para as vacas. A mazá é, como moitos saberedes, beceira, é dicir, que un ano dá moitas e outro pouquiñas. Por iso aproveito para facela en anos en que hai colleita de abondo.

De seguido narrarei o proceso. En primeiro lugar é importante ter en conta as variedades de mazá que cómpre empregar. As que uso son basicamente castes específicas para o fermentado, que ademais de boas “andan moito”, como se di das mazás que producen moito mosto. As castes principais que emprego son a rabilonga, a rabiosa e os amoriños, que son mazás mais ben pequenas e algo amargas, e pola zona acostúmase a chamarlles a todas elas carrapetos. Disque convén mesturar variedades distintas (amargas e doces) e por iso tamén emprego mazás de mesa autóctonas como a mazá borracha (da cor do viño tinto), a mazá de canle (cun aspecto vidroso), a tres-en-cunca e outras mais doces como a tabardilla ou de coiro de sapo (que usan moito no País Vasco) e ás veces mesmo a golden. En todo caso é un labor que fago en outubro, cando os aparellos que se empregaron para o viño están libres e limpos.

Baixando as mazás

Baixando as mazás na estrugadora co pisón. San Martiño de Laxe 1989

esmagando

Esmagando as mazás co mazo

lagar tradicional

Lagar tradicional

O proceso comeza apañando as mazas que hai no chan, ao pé das maceiras, e que aínda están en bo estado. Só se pode coller a man as mazás das pólas máis baixas, que mesmo se poden gardar para comer pois non están mazadas. Despois hai que abanear ben as árbores para que caian, e ás que se fan de rogar hai que varexalas. Vanse gardando en sacos ou en capachos e lévanse para a adega. Alí móense na estrugadora e deposítanse na tinalla. Eu uso a estrugadora do viño que é manual. Hai que darlle con forza ao veo para facer xirar dous rolos paralelos con estrías que van trillando e engulindo a froita polo medio deles. Mais como a estrugadora que uso non é propiamente de sidra e non posúe pugas nin varetas que troncen as mazás, estas quedan moitas veces rodando enriba dos rolos sen baixar, polo que teríamos que abrir os rolos (separalos) ou ben estar todo o tempo dándolle ás mazás para abaixo cun pisón. Por iso o mellor é que antes de metelas na estrugadora troncemos á metade as mazás unha a unha, aproveitando para sacarlles as partes podres e para arredar as que non serven, e así deste xeito entran ben entre os rolos. Tradicionalmente machucábanse as mazás co mazo ou pisón (pau de madeira que nun extremo e moito máis groso) golpeándoas en vertical nunha grande pía de pedra (o que os asturianos denominan mayar, termo que tamén se usa co significado de esmagar, e á estrugadora chámanlle comunmente mayadora, así como o mazo é o mayu e a persoa que realiza esta función é o mayador). Para os galegos a malladora é unicamente esa máquina que fai un barullo do demo e que se usa para mallar o centeo ou o trigo.

A masa das mazás machucadas vai caíndo na tinalla. Hai quen aproveita para misturarlle tamén as uvas que quedaron nas viñas e que están ben maduras. Ao acabar, metémolas no cesto da lagareta do viño. Cómpre agardar a que a lagareta estexa ben chea. Cada carga da lagareta é o que chamamos un pé ou unha lagarada. De seguido poñémoslle as tampas e enriba facemos o castelo de tacos que nos axudará a facer o prensado. Despois de rematar de extraer o mosto faise o repicado do bagazo e volvese a apertar despois de esfrangullalo e deixalo macerar algún tempo; pódese repetir até tres veces. A lagareta que emprego leva o cesto de doas de carballo e o fuso de ferro. Antigamente facíase no lagar tradicional que levaba unha viga de madeira (a trabe) que baixaba a medida que facíamos xirar o fuso (que adoitaba ser dalgunha madeira ben dura para que non rachase, de buxo ou de freixo normalmente) grazas ao seu propio peso e a unha grande e pesada pedra normalmente cilíndrica ou cónica (o penso) que ía enganchada no propio fuso.

O mosto que sacamos gárdase nos barrís empregando un funil e un coador, intentando que queden o máis cheos que poidamos para que ao ferver a cachón boten fóra a maior parte posíbel dos refugallos da fermentación. Para evitar que o excesivo contacto co aire pique a sidra e nola avinagre, é conveniente que reservemos mosto a ferver nun capacho aparte para acabar de encher os barrís despois da fermentación. Insisto moito co problema da oxidación, pois a última vez que fixen a sidra metina nunha cuba de poliéster de 400 litros, que ma emprestaron pois eu tiña todos os gabexos cheos de viño (fora un ano farturento). Metera aproximadamente 200 litros, quedando a metade do espazo sen encher; cando fun probala xa comezaba a cheirar un pouco a vinagre, un problema que non ten marcha atrás, polo que tiven que tirar con ela.

En decembro furamos e metemos un espicho de carballo na parte alta dos barrís, por onde podemos sacar a sidra para probala. Nos meses seguintes convén facer unha trasfega ou dúas para retirar os pousos que se van depositando no fondo, proceso que convén facer sempre coa lúa no crescente. No devalante de marzo é o momento ideal para embotellar, mellor se está un día despexado e frío. Fágoo con botellas normais, das do viño, que lavo ben e reemprego, por suposto envasando unha a unha coa axuda dun funil e poñendo as cortizas cunha máquina manual caseira. É preciso usar rollas de boa calidade para evitarmos que se estrague a sidra, e ademais temos que gardar as botellas deitadas para que as cortizas estexan ben enchoupadas e inchadas e non entre o aire. Algunha vez temos probado a deixar algunhas botellas enterradas na adega de xeito que ao cabo duns anos, cando acordamos de sacalas, adoitan estar moi boas, pois a sidra consérvase moi ben, bastante mellor que o viño.

Para degustar a sidra, unha vez feita, os galegos non adoitabamos escanciala como en Asturias. Tradicionalmente bebíase na cunca de madeira ou de louza e servindo cunha xerra, até que se comezaron a difundir os vasos e botellas de vidro.

A min gústame escanciala nun vaso grande de vidro moi fino, o que no noso país adoitamos denominar carolino (que tamén se usa moito para o viño no Morrazo, especialmente para o Tinta Femia), pois sábeme mellor e ademais xa lle teño bastante collido o xeito. O escanciado é un proceso que revitaliza a sidra, oxixénaa, fai agromar todo o seu recendo e dálle vida ao batela contra a parede do vaso, enchéndoa de ledas burbullas, mais cómpre bebela nada máis escanciada e dun só grolo (por iso non debemos botar demasiada cantidade, só un culín, como din os asturianos), pois se a deixamos repousar vai perdendo forza e quedando de novo apagada.

escanciando

Escanciando a sidra

Hoxe en día tamén hai, ademais do xeito manual tradicional, distintos sistemas e aparellos mecánicos que escancian de xeito bastante efectivo e ademais evitan que o chan quede todo chapuzado, mais pérdese algo dese feitizo ritual de tirar a sidra como se fixo toda a vida. Vou con frecuencia por Asturias desde hai moito tempo. Antano gustábame ir en grupo polas sidrarías, e pedir a botella e escanciar nós mesmos, empregando todos o mesmo vaso para beber. A tradición era beber dun grolo e guindar o pouco que quedaba xusto polo sitio do vaso por onde puxemos os beizos. Hoxe o afán da promoción turística por parte do sector hosteleiro e da administración autonómica asturiana fixo que todo o proceso ritual se homoxeneizase tanto no xeito de coller o vaso (empregando unicamente tres dedos e non a man enteira) como no xeito de tirala, pois agora o ortodoxo é buscar o vaso co chorro e non ao revés como fago eu normalmente. Ademais xa se usa un vaso para cada un e é un camareiro o que a tira (non os clientes), e se o fas ti mesmo ás veces non che poñen moi boa cara.

Destilando o bagazo da mazá tamén se elabora unha caña de excelente calidade, que aínda que xa se comeza a explotar en Asturias, Euskadi e Normandía, en Galiza é aínda unha materia pendente. E sei que é unha boa caña porque eu mesmo a teño feito e, fronte ao que puidera pensarse, anda moito e ten unha boa gradación alcólica, que me permite deixala a máis de 60 graos. É unha augardente que entra mansa na boca e rasca ben ao baixar.

Noutros tempos nas casas de labranza galegas tamén se facía sidra de pera; se viña algún ano en que as pereiras estaban moi cargadas e non se daba comido tanta froita (pois as mazás se se gardan ben espalladas poden aguantar até febreiro; as peras duran sas moi pouco). Polo que me contaron na casa, era unha bebida moi saborosa e refrescante, e era frecuente tamén elaborar un fermentado de mistura de peras e mazás. Aínda que ao pensar en sidra de pera vennos á cabeza o popular poiré de Picardía, Normandía e outras rexións francesas, a perada é un produto tradicional de todo o norte peninsular que se está a recuperar en Asturias e en menor medida en Galiza, onde se elabora de xeito industrial como bebida doce e espumante baixo a marca Maeloc.

Recapitulación

Como expuxemos ao longo destas liñas, baixo a denominación de sidra encadramos dúas tipoloxías ben diferentes que compre diferenciar. Por unha banda a sidra natural, que se consome practicamente toda no norte da Península Ibérica (Asturias, País Vasco, Galiza, Navarra, Cantabria…) e por outra a gasificada e doce, na liña daquela sidra achampanada que se elabora desde hai ben tempo en Asturias baixo marcas como El Gaitero ou Mayador, ou doutras que tamén se elaboran hoxe con éxito de mercado en Galiza, Euskadi ou Aragón. Esta última é a única variedade que se produce e consome na actualidade en Reino Unido, Irlanda, A Bretaña…, e hoxe xa practicamente en todo o mundo. A natural é de consumo local pero a gasificada mesmo se exporta baixo diversas marcas, por ter unha aceptación nos diferentes mercados que non posúe a natural.

A día de hoxe contamos con moitas iniciativas individuais que están traballando pola potenciación da sidra artesá de sempre, cun interese que vai máis aló do obxectivo comercial, termando da preservación dunha tradición que cómpre recuperar e conservar. Estamos a falar de pequenas empresas (das que poden ser exemplos as estradenses Ribela e Peroja ou a noiesa Val do Traba) que enfocan esta cuestión non só en termos mercantís senón tamén desde unha perspectiva identitaria, cultural e étnica…, que se somos perseverantes tamén pode callar nun interesante reclamo turístico e na recuperación dun sector económico que ten un pasado e que por forza tamén lle agarda un fértil futuro.

Feira da sidra na Estrada
Feira da sidra
Marcos Seixo Pastor

Marcos Seixo Pastor

Profesor de galego

Chámome Marcos Seixo. Aínda que a miña chegada ao mundo tivo lugar en 1959 na rúa de San Marcos en Lugo, na casa da miña avoa, fun concibido e criado en Navia de Suarna, onde pasei unha feliz infancia e a onde regreso cando menos dúas ou tres veces ao ano. Por mor da profesión do meu pai, estivemos vivindo en distintos concellos. Asentámonos finalmente en Cuntis (Pontevedra), onde vivo a día de hoxe na aldea de Castrolandín.

Fixen estudos de Filoloxía en Compostela e os últimos 16 anos fun profesor do IES Valle Inclán de Pontevedra, até a miña “xubilación forzosa por incapacidade” no ano 2016. Neste instituto coñecín aos compañeiros do grupo de teatro Argallada, algúns deles impulsores do blog devellabella, no que ando a colaborar con algún traballo.

A miña vida na actualidade segue a ser bastante activa, pois podo dedicar o tempo ás miñas moitas afeccións, entre elas escribir. Alén diso tamén son afeccionado á música tradicional, ás motos, sobre todo ás clásicas, a coidar as viñas, e tamén a nadar, podendo ser, no río de Navia

Blog

A vendima e outros labores da viña

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

A vendima e outros labores da viña por Marcos Seixo

A vendima e outros labores da viña por Marcos Seixo

O viño é o máis fastoso sangue da terra, de toda a terra. Os viños

galegos dan cada día unha lección de humildade e de concordia

ao bebedor. Son amigos que botándoche unha man na canseira

dos días, axúdanche a vivir a longa vida, fan locuaz ao galego

calado, e consérvano soñador.

Álvaro Cunqueiro

Baixo este epígrafe non pretendo apresentar un traballo de investigación exhaustivo sobre o tema, senón relatar as miñas vivencias, o meu proceso de aprendizaxe e algunhas prácticas, observacións e apuntamentos persoais neste eido, que o lector ou lectora atopará espallados ao longo destas liñas.

Primeiras experiencias. Unha xornada entretida mais accidentada

Os meus primeiros contactos con esta materia están relacionados coa participación, sendo adolescente, nalgunha vendima na casa dun familiar en Caldas de Reis. Pareceume, xa de entrada, un labor sinxelo e mesmo ameno e algo algareiro. A miña función reducíase a cortar os acios da viña, axudado dunha tesoira de podar, e depositalos en pequenos cestos, que se ían librando, unha vez cheos, e baleirándose noutros máis grandes, que se levaban para a adega e depositábanse nunha enorme cuba de forma cónica. Aquí dúas persoas esmagaban o froito, cos pés descalzos, para sacarlle o mosto. Por certo, que a liei boa nunha ocasión, pois cando se fixo o reconto, despois da merenda, faltaba unha tesoira. Como non podía ser doutra maneira era a miña. Buscamos por toda a viña na súa procura até que a topamos colgada na parra. É algo co que se andaba con moito tino, pois se unha tesoira ou navalla quedaban esquecidas nalgún dos cestos, corríase o risco de que os que pisaban as uvas se feriran de xeito perigoso.

No propio recipiente, ao que chamamos a tinalla (sen dúbida polas antigas tinallas de arxila doutros tempos), quedaría despois a ferver o mosto uns días até converterse en viño. Con todo, antes de que comezase o proceso de fermentación, todos bebíamos uns vasos do doce mosto que estaba moi bo, aínda que cumpría ter coidado en non pasarse, pois en exceso pode producir descomposición.

A uvas eran, na súa maioría, de Catalán roxo, un híbrido bastante prezado daquela. O denominado Catalán (branco ou roxo) era a caste maioritaria tanto na bisbarra de Caldas como no Salnés ou na área de Pontevedra. Na actualidade, e xa desde hai catro ou cinco décadas, potenciouse e subvencionouse a súa substitución por cepas de Albariño, perante o reto que supuña procurar a prosperidade industrial neste terreo no novidoso proceso de entrada en Europa. As parras de Albariño daquela eran máis propias de reitorais, pazos e casas cun certo rango social. Nas casas labregas normalmente consumíase, e aínda se consomen en menor medida, variedades híbridas como o Catalán e o Folla Redonda (o que algúns denominan viño de Barrantes), entre outras. Nos propios locais de hostalaría era raro topar Albariño e outras castes autóctonas hai non moitas décadas. Hoxe todo mudou, son cada vez máis as zonas onde se van facendo novas plantacións, ás veces moi extensas. Topámonos cada vez con máis cantidade de grandes adegas (grandes mesmo desde o punto de vista físico, pois precisase de adegas de grande tamaño, tanto para a elaboración como para a almacenaxe), as pequenas fóronse organizando en cooperativas para poder seren competitivas e sacarlle beneficio ao laborioso traballo da viña, poñendo no mercado botellas ben etiquetadas, con todas as garantías e co certificado de denominación de orixe, baixo múltiples marcas. Deste xeito conseguiuse en boa medida o obxectivo, pois os nosos viños son cada vez máis prezados, mesmo a nivel internacional.

No que atinxe aos híbridos, cómpre dicir que quedaron un pouco relegados ao consumo familiar ou á venda directa a granel e por suposto tamén ao consumo en furanchos. O certo é que o labrego lles ten bastante apego por seren moi resistentes fronte ás pragas que afectan á vide (o que lle aforra terlle que dar moitas mans de sulfato), dan unha produción abondosa, e ademais son refrescantes, non teñen demasiado alcol e, no caso do Catalán, fan unha augardente de moi boa calidade.

Capazos de uvas

Uvas nos capachos

Pisando Uvas

Pisando as uvas

Pisando

Rematando de pisar

Coa navalla na man. A aprendizaxe

Pola década de 1980 planteime un día na casa de Elías Ximenes, en San Martiño da Laxe (Moraña), que era o pai dun amigo meu. Escollino por ser unha persoa moi falangueira e porque o meu obxectivo era que me falase de calquera tema para facer un traballo de dialectoloxía galega para a Facultade de Filoloxía, no que tiña que gravar a conversa, transcribila e facer un estudo lingüístico sobre as características da fala da súa área xeográfica. Como Elías era un grande amante das labouras da viña, propúxenlle que me falase deste tema. Non entendeu moi ben cal era o obxectivo, porén púxose a falarme, debaixo da parra, da poda, da atadura das guías, dos tipos de enxerto (de cuña, de escudo…), coidando que o que eu quería era aprender a podar e enxertar. E certamente espertou o meu interese e aprendín moitas cousas: a influencia da Lúa en determinados labores (“ten que estar no devalante”) como a poda, a trasfega, o embotellado, os enxertos… Pareceume moi interesante todo o que me contaba e como mo contaba, e mesmo decateime de que, ademais dun grande conversador, tiña diante un home cuns dotes didácticos extraordinarios. Lembro ben unha frase que dixo cando rematamos: “O día que queiras vés por aquí e xa che meto a navalla na man”. Usaba moitas curiosas metáforas que daquela eu nunca escoitara: así para facer o enxerto cumpría cortar o patrón (ou portaenxertos) e agardar para “que chore un pouquiño” antes de encaixarlle a puga da caste escollida. E para podar non conviña que a Lúa estivese no crecente porque senón a cepa “sangra moito”…

O certo é que anos despois, cando casei, o que aprendera foime moi útil para axudarlle ao meu sogro na poda e atadura das viñas da súa casa, basicamente parras de Catalán (roxo e branco), Caíño, algo de Albariño, Uva Fresa (moi típica da zona, a máis saborosa para comer, pero na actualidade por desgraza foron cortadas), e tamén cepas de Folla Redonda dispostas en espaller con pequenos postes e arames en paralelo. Tamén con el aprendín moitas cousas ao longo do tempo, e nos últimos anos, debido ás súas limitacións por causa da súa idade e dos problemas de saúde, son tarefas que fago eu só.

Atando

Atando coa máquina

Guia atada

Guía atada con bimbio

Suxeción con cadea

Suxeición con cadea

O traballo da viña. Coidados previos

O ideal sería podar en febreiro, cando é pouco probábel que se produzan esas fortes xeadas que poden danar moito as videiras e derramar a colleita. Mais como é moita viña e non quero dedicarlle demasiadas horas seguidas nin arriscarme a que a climatoloxía me impida rematar o traballo a tempo, comezo xa a finais de novembro e vouno facendo máis devagar. Así, aos poucos, descansando os días que chove ou vai moito frío, ou cando non podo ou non me peta, vou levando o choio ao meu xeito até marzo, pois neste mes comezan a agromar as cepas e ao estar a sabia arriba non convén facerlle cortes que fagan que sangren demasiado.

Ademais traballo tamén a parra de Caíño que arrombei diante da miña casa. As cepas planteinas xa hai perto de 20 anos, ao xeito tradicional. Cavei os buratos (o que pola nosa zona chamamos os cabañóns) e boteilles esterco de cabalo no fondo. Como aconsella a tradición, deixeinos abertos unhas semanas aireándose. Antes de plantar as videiras botei algo de terra, pois as raíces non deben estar en contacto co esterco, xa que poderían queimarse. A estrutura da parra preparouma un amigo que é moi mañoso e ten moito xeito para todo tipo de traballos. Os postes son de pedra, e neles colocamos arames e varas cruzadas, todo de aceiro inoxidable. Para que ao tensar os arames os postes das beiras non afurriquen e queden deitados cara dentro, puxémoslles uns turros, que veñen sendo postes en diagonal que impiden que os verticais se tomben coa tensión dos arames. Outra solución que se adoita usar é colocar unha solta, que é un arame groso, ou máis ben varios amarrados, que desde a parte de fóra do poste terman del, e van enganchados nun morto, que é unha pedra grande e pesada enterrada no chan. No valo de pedra da entrada, sobre o que montamos a parra, incrustámoslle dende ben abaixo unha grosa cadea de aceiro inoxidable, pois aí non había maneira de colocar un turro ou unha solta.

Turro

Turros

Turro 2
Solta 2

Soltas

Solta

aDespois do agromar das viñas, comeza unha primavera-verán en que cómpre sulfatar con certa frecuencia até agosto. Uso sulfato de cobre para combater o fungo máis frecuente no noso país, o mildiu, que pon as uvas denegridas e acaban podrecendo, e algunha vez hai que darlle tamén algo de xofre, cando se detecta o oídio nas follas, que comezan a mirrar e secar.

Deste xeito o traballo da viña esténdese practicamente a todo o ano. Primeiro hai que podar cando a viña xa non ten folla. Isto adoitase facer cunha tesoira de podar, aínda que hai quen o fai cunha navalla ben afiada. É o coidado máis laborioso e importante, pois se queda moita ramallada teremos un número moi alto de gomos e unha produción excesiva e caótica de acios que non madurarán ben e serán moi difíciles de sacar de entre unha maraña de vidras.

Noutros tempos na casa contratábanse podadores. As tesoiras máis antigas facían un ruído moi característico (clac- clac) até que os fabricantes comezaron a meterlle unha goma no tope, que amortecía o son. Entón as mulleres da casa argallaron de quitarlles a goma. Deste xeito recuperouse o son ledo das tesoiras no eirado e ao tempo podíase controlar desde a casa se os podadores estaban a traballar ou andaban lacazaneando. Típico nestas tarefas era que os podadores entoaran de cando en vez en voz ben alta, para que o escoitaran ben na casa, o dito: “Diolo dea como o dan”; reclamando desta maneira uns merecidos vasos de viño para mollar a gorxa e traballar con máis ánimo.

Para facer a poda convén sacarlle os chupóns ou ladróns, que son as vidras que naceron dos troncos vellos (que lle quitan forza ás cepas e non dan produción) e deixar nada máis aqueles que saen dos brazos da videira no seu tramo final, nunha póla nova (do ano anterior). Convén escoller unha vidra sa en cada ramal ou brazo, porque algunhas están medio secas e outras son moi febles ou xa deron uvas ese ano, e cortala deixando unha vidra non moi longa, normalmente con sete gomos (aos que algúns tamén chaman botóns ou xemas); aínda que se vemos que ten moita forza pódeselle deixar algún máis. As demais córtanse a rente, mais cómpre ter coidado pois hai algunhas moi longas, que se poden estender até 10 ou 15 metros ou máis ao longo da parra, polo que despois de cortadas temos que tirar delas con moita forza para quitalas, e como están enganchadas noutras, pódense ceibar de súpeto e xostregarnos na cara, e peor aínda se nos dan nun ollo. Nestes casos sempre hai que tirar poñéndonos de costas ou ao menos coa cara mirando en sentido contrario. No caso do espaller adóitase deixar labores máis pequenos, uns cotos de dous ou tres gomos, e en maior cantidade; aínda que tamén hai quen as poda (eu por exemplo) deixando unha vara produtiva longa como no caso do emparrado. Para atar collemos as vidras produtivas, as que deixamos e que denominamos labores ou guías, e poñémolas de maneira que queden ben espalladas, coa maior separación que poidamos (“como as varetas dun paraugas” tal como me dicía o vello amigo Elías), para que ao nacer os acios non se amoreen demasiado (cómpre que entre o aire e o sol para evitar humidades e pragas, e para que maduren ben) e deixalos atados con bimbios ou coa máquina de fita plástica; este último é un sistema máis rápido pero na máquina adoitan atascarse moito as grampas e a fita, e ademais resulta menos ecolóxico e mesmo menos discreto e natural esteticamente. Convén xemer as guías para tirar unha maior produción. Isto consiste en agarralas con forza na parte inicial cunha man para que non creben e ilas dobrando e arqueando coa outra, facendo que estalen, é dicir, que xeman. Se algún dos brazos non ten ningunha vara aproveitábel por estar seco, tronzámolo desde atrás, desde a última bifurcación, cunha serra de podar. Rematada a poda non está de máis darlle un produto cicatrizante coa sulfatadora que evitará a aparición de fungos da madeira especialmente se estamos en días demasiado húmidos. Toda a ramallada sobrante trónzase e gárdase en feixes que serán un estupendo combustíbel para facer unhas sardiñas á grella polo San Xoán ou no verán. Tamén algunhas das vidras sobrantes se usan para botar no fondo do alambique, xunto con algo de palla, antes de botar o bagazo. Así queda separado o bagazo, pois tende a pegarse na pota cando facemos a caña.

Algunhas das parras non teñen arames cruzados, senón que son simples arames en paralelo. Neste caso póñolles en perpendicular varas de mimosa ou de cana de bambú amarradas con bimbio nos arames (tamén hai quen usa barrotes mercados nun serradoiro). Varas que hai que ir mudando a medida que van podrecendo cos anos. Por certo, as mimosas hoxe estanse a converter nunha verdadeira peste pois esténdense por todas partes moi rapidamente e sen control. Isto supón un grave problema medioambiental, especialmente en zonas como a do Ribeiro. Foron plantadas noutros tempos precisamente para usar nas viñas, pero nas explotacións actuais xa case non se empregan. Con todo, hai que recoñecer que é fermoso velas en febreiro cando botan esas flores amarelas tan características, e tamén que, cando collen algo de grosor, producen unhas boas achas para usar como leña nas lareiras e cociñas de ferro.

Polo mes de febreiro convén botar algo de mineral e esterco ao pé das cepas e cavalas ou pasarlles a fresadora, sobre todo ás zonas menos produtivas. A terra queda nutrida e mol. Por este tempo sementamos patacas debaixo dos emparrados, onde se dan moi ben e ademais deste xeito aproveitamos máis o terreo.

A viña comeza a xermolar en marzo (lembro algún ano no que debido ao bo tempo o fixo a finais de febreiro). Compre ter conta de que non se produza unha forte xeada por este tempo pois podería ser letal para a vide, sobre todo nas zonas máis de interior, onde baixan máis as temperaturas pola noite. Neste intre xa ten que estar rematada a poda e a atadura, pois os cortes fan moito dano, ao perderse moita sabia, e ao baixar as guías para atalas tenden a romper. En abril, cando a gomariza ten unha cuarta ou pouco máis, doulle a primeira man de sulfato de cobre, que se repetirá cada quince días, máis ou menos, até o mes de agosto. Se veñen días de choiva e de néboa convén dar algunha man a maiores. Cómpre indicar que non se debe sulfatar nunca mentres a viña está purgando, é dicir, cando están en flor esas minúsculas boliñas que se converterán en uvas. Non convén que chova durante a purga, pois non se lograría grande parte da colleita. De aí saen frases tan enxeñosas como “a ese choveulle na purga”, co sentido de que é algo parvo.

Aproximadamente unha ou dúas semanas antes da vendima convén facer a esfolla, que consiste en sacar as follas que hai arredor dos acios para que lles pete ben o sol. Eu non adoito facela a non ser que ande moi sobrado de tempo e gañas, pois dá moito traballo e non sei se realmente compensa. O que si lle fago sempre ao espaller do tinto é unha poda en verde, pois cría moita ramallada que non permite que se pase ben entre as ringleiras e asombra demasiado os acios.

Vendima

A vendima

Vendima 2

Momentos da vendima

A vendima

Escribo este artigo no tempo da vendima, co tinto xa fervendo na tinalla e o branco agardando nas parras a ser executado cando pasen estes días de choiva.

Segundo teño escoitado, en tempos pretéritos era unha verdadeira festa na que se xuntaban veciños e familiares a realizar o traballo da recollida da colleita. É o momento da recompensa a todo o traballo levado a cabo ao longo de meses. A vendima, como a malla, a espadelada do liño, as segas, a sementeira, a mata do porco…, tiñan os seus propios rituais e as súas cantigas, coas que eran acompañadas as distintas tarefas. E nos momentos de lecer, cunha cunca de caldo fumegante na man ou unhas sopas de cabalo cansado, mentres se premía o bagazo que no cesto do lagar se ía aniñando medorento, vertendo polo picho o saboroso mosto, tamén se producían animados parladoiros nos que se sucedían contos e historias que mantiñan aloulados a nenos e adultos. E ben seguro daríanse tamén escenas dun contido moi sensual e erótico como as que podemos apreciar na película Sempre Xonxa, de Chano Piñeiro, cando os protagonistas, Uxía Blanco (Xonxa) e Xabier R. Lourido (Pancho), comen os acios boca con boca deixando escorregar o mosto polo corpo…

Recorte da película”Sempre Xonxa”

Xonxa

Xabier e Uxía en “Sempre Xonxa”

Rituais laborais e sociais da antiga Galiza rural, implicación da veciñanza na vida colectiva da aldea e da parroquia…, costumes que van desaparecendo en aras da incorporación do noso país a unha sociedade moderna, competitiva, mecanicista…, na que non queda tempo para eses lirismos ancestrais inútiles por pouco produtivos e desde logo totalmente arredados da industria vitivinícola actual. Mesmo a nivel de explotacións familiares de viñedo para o autoconsumo, aínda que en parte se seguen as pautas da tradición, xa a cada paso é menos a xente (familiares ou veciños) que acoden á festa da vendima, uns por teren as súas estresantes angueiras, imprevistos, ocupacións laborais, reunións ineludíbeis…, outros porque non teñen gañas de traballar. Quizá se está perdendo esa relación ancestral entre ocio e traballo, entre festa e colaboración, que houbo durante séculos e que hoxe nos parecen conceptos contrapostos e incompatíbeis.

A vendima na casa, aínda que exenta de grande parte do feitizo de antano, continuámola a facer de xeito familiar e tradicional. Os que non queren ou non poden traballar nas viñas nin na adega, botan unha man na cociña preparando o xantar para todos. Non falta a algarada, o palique nin os cantares e asubíos nas parras… Nin falta unhas cuncas de viño vello nos intres de lecer.

Vendima 3

Vendima

Vendima 4

Momentos da vendima

Antes de nada, debo apuntar que na semana previa cómpre marcar un día en que, a poder ser, non haxa previsión de choiva, limpar e ordenar ben a adega, asegurarse de que non hai arañeiras nin furados por onde poidan coarse os ratos, lavar ben a lagareta e a tinalla, sacar para fóra e lavar coidadosamente todos os gabexos, a estrugadora, os capachos, caldeiros, o pisón, o gancho, os funís, os coadores e todas os materiais e aparellos que vaiamos empregar… Non hai que esquecer que a adega non é un rocho nin un sobrado onde gardar trastes e todo aquilo que non serve para nada e que dificulta a limpeza, senón que é un laboratorio no que se manipulan alimentos, e ese é o concepto que debe primar. O máis importante é que na adega haxa a maior orde e hixiene posíbel; por iso este ano decidín cementar o chan, deixando un pouco de pendente cara a un pequeno sumidoiro que me serve para poder limpar en fondura todo o espazo, baldeando cuns caldeiros ou, mellor aínda, cunha mangueira ou unha máquina de auga a presión. A verdade é que non foi tan doado decidirme a facer esta obra pois os máis vellos teimaban en que o tradicional era o chan de terra como fora toda a vida, que a terra achegaba unha maior frescura…

Nalgunhas casas seguen usando tinalla e bocois de madeira que resultan moi pesados, un pouco armatostes para sacalos unha persoa soa, especialmente os medios, que teñen unha capacidade aproximada de 500 litros e as pipas, de 1000. O resto se se ten xeito móvese ben, deitándoos un pouco contra nós e facéndoos rodar con xeito (só cómpre facer forza para subilos á tarima), desde os máis pequenos, de 125-128 litros, ás bordelesas, de arredor de 250 litros; o nome destas débese sen dúbida á cidade francesa de Burdeos (Bordeaux en francés), dada a importancia e prestixio do sector vinícola desta bisbarra francesa, polo que incorporamos este termo tamén en referencia a un tipo de botellas, as máis empregadas (aínda que co albariño hai tendencia a usar a botella tipo Rhin, máis alongada e elegante), e mesmo un dos máis coñecidos produtos contra o mildiu é o denominado caldo bordelés, mistura de sulfato de cobre e cal apagada.

A ola é unha unidade de capacidade estándar, e leva 16 litros aquí entre nós (nalgunhas zonas chámanlle cabazo), que é o que leva un garrafón dos grandes e, aínda que estas medidas varían nas distintas zonas do país, na miña, a ola, como dixen, leva 16 litros, a bordelesa 16 olas, o medio 32 olas e a pipa 64.

Os acios córtanse coa tesoira, procurando sacarlles as partes que poidan están podres e toda a cangalla que se poida. Chamamos cangalla a aquelas pequenas uvas que quedan duras, que nin medraron nin maduraron e que poderían achegar un sabor agre. Mais tampouco podemos obsesionarnos, pois normalmente non as desfai a estrugadora nin a lagareta, pois algunhas saen disparadas como tiros por entre as doas da gaiola ao prensar, e a maior parte terminan quedando enteiras no bagazo que vai para facer a augardente. Tamén hai quen prefire vendimar coa man, sobre todo o tinto que se desprende de xeito doado. Os acios vanse pousando en capachos plásticos (xa non son moi viábeis economicamente os de esparto de toda a vida). Hai quen emprega sacas de plástico, mais é frecuente que se non as baleiramos axiña, o esmagamento e o sufoco fagan que comece a haber algunha fermentación indesexábel dentro, que pode influír na mingua da calidade do viño. Os capachos cárganse no motocultor, ao que chamamos coloquialmente o chimpín, e lévanse para a adega.

O tinto é o primeiro que se vendima, como unha semana antes, pois madura axiña, é delicado e corremos o risco de que chova e, ao estar maduro, rebenten moito as uvas. Na adega uso como tinallas dous depósitos de cemento, un para o tinto e outro para o branco, que ten que ir aparte pois podería coller cor se o meteramos no do tinto.

Fago de xeito diferente o tinto e o branco. No primeiro caso móense os acios cunha estrugadora de man. Aínda que actualmente en moitas casas empregan despalilladoras, que separan as uvas do raspón (parte leñosa dos acios), e estrugadoras a motor, a da casa é de motor a caldo, como se adoita dicir con retranca. Ademais xa practicamente ninguén usa o método tradicional de pisalo cos pés descalzos. Os acios estrugados déixoos na tinalla arredor dunha semana, até que acaban de ferver, e os azucres do mosto convértense en alcol etílico… Este proceso, no caso do tinto país, faise deixándolle o bagazo dentro mentres dura a fermentación. Na tinalla a tendencia sempre é que o bagullo quede flotando por riba. O que lle fago é, como dúas ou tres veces ao día, empurrar o bagullo para o fondo cun pau rematado nunhas gallas, que teño xa para esta función, o que impide que reseque e colla barolo e axuda a que o viño tome da casca un ton o máis negro posíbel e para que quede moi mesto, características moi prezadas entre nós (ao menos no caso do Folla Redonda). Ás veces case é unha obsesión pois mesmo sei de produtores que venden o viño a granel, que lle chegan a botar cal para conseguir espesalo, e teño escoitado que algúns fan a barbaridade de botarlle unha papa feita co bagazo diluído en ácido, mais iso xa non sei se será mito ou realidade. Outra pequena maña é botarlle o viño vello (o do ano anterior) a ferver co novo na tinalla, pois o viño novo sempre é moito máis prezado. Eu, desde logo, adoito tirar o viño vello cando se empeza a poder beber o novo. Os bos bebedores de tinto país valoran nel que teña moito corpo (densidade), unha cor ben negra e que ao servilo na cunca se formen burbulliñas todo arredor do borde interior, o que coloquialmente chamamos facer o rosario.

lagareta

Lagareta coa tampa

lagareta co bagazo

Apretando o bagazo

Bagazo

Apretando o bagazo

Despois de feito o viño métese nos barrís, e o bagazo vai para a gaiola ou cesto do lagar (unha lagareta no noso caso), onde se prensa coa tampa, unha estrutura plana circular, feita de táboas, adaptada á gaiola, formada por dúas metades semicirculares. A gaiola está feita de doas de carballo e formada tamén por dúas metades que encaixan e se enganchan (con bastante dificultade se non se está afeito) por medio dunhas suxeicións de ferro, as chavetas. Enriba da tampa colócase o castelo de tacos, que nos axuda a aproveitar a capacidade de esmagamento da tampa. Entre as doas vaise coando o mosto e decorrendo cara ao picho ou biqueira, a medida que o imos apertando por medio dunha panca de ferro que engancha nunha rosca que xira arredor do fuso, que hoxe normalmente é de ferro pero no lagar tradicional é de madeira de buxo ou de freixo. A lagareta que emprego é manual, porén a xente que ten unha grande produción emprega unha prensa hidráulica, coa que aforran esforzo e tempo, aínda que cómpre, en calquera caso, que a presión non sexa excesiva, para evitar rebentar as sementes das uvas, que ceibarían un exceso de tanino. Dependendo da cantidade de viña que teñamos, faremos un maior número de cargas no cesto da lagareta. Cada unha delas é o que chamamos un .

Unha vez que remato, adoito repicar o bagazo, que consiste en esfrangullalo de novo, pois despois de prensado queda compacto e duro, voltar a pasalo pola lagareta e prensalo de novo, para aproveitar o viño que aínda lle queda. Tamén é importante porque deixa ben seco o bagazo, de xeito que cando faga a caña saia dunha maior calidade aínda que mingüe a cantidade. O bagazo que queda ao final sempre se gardaba en barrís, apertándoo ben e poñéndolle enriba follas de viña cubertas de terra ben comprimida cun pisón, de maneira que non lle entrara o aire, e así non collera barolo e se derramase. Mais hoxe úsanse envases plásticos que fechan dun xeito bastante hermético.

Bagazo prensado

Bagazo prensado

desfacendo bagazo

Desfacendo o bagazo para repicar

Apretando o bagazo

Desfacendo o bagazo

No que atinxe ao branco, adoito facer un barril de Caíño mesturado co Albariño e aparte dous ou tres de Catalán branco. Neste caso non poño a ferver o mosto na tinalla co bagazo, pois tanto nun caso como noutro daríalle cor (o caíño sairía tinto, pois ten a tinta na casca, e o catalán roxo sairía clarete, e terían algo máis de acidez), senón que unha vez estrugado o froito, boto o mosto que sae directamente da tinalla nos barrís a ferver (este é o viño lágrima, é dicir, que non foi prensado). Inmediatamente comezo a apertar o bagazo na lagareta, e o viño que sae tamén vai para os barrís.

Gardo o bagazo sobrante, ben seco e apertado, en recipientes para cando se faga a caña. Agardo a que acabe de ferver o viño nos gabexos (nome co que designamos todos os recipientes que se empregan na adega, independentemente do súa capacidade), co baldón (tapón de cortiza que vai na parte superior do barril) sempre quitado para que cando ferva a cachón non arrebente o recipiente e ademais para que bote fóra, de seu, os refugallos da fermentación. Se usamos gabexos de aceiro ou poliéster, simplemente hai que deixalos coa tapa un pouco levantada, pois o viño cando ferve fai unha grande forza que podería darnos un bo desgusto.

Despois de acabar de ferver comeza unha segunda fermentación moi mansa e tenue (denominada maloláctica) que reduce a acidez e dálle mais corpo ao viño, e se se produce despois de engarrafado o viño tamén xenera un pouco de gas carbónico que lle dá un punto moi agradábel de agulla, como se denomina popularmente, que se manifesta nas peculiares burbullas e na sensación de pequenas cóxegas na boca ao bebelo. Non pecho nunca os barrís até finais de outubro, pois como di o sabio refrán popular: “Polo San Simón pon o baldón”.

Realmente agora toda a gabexada que uso é de aceiro, polo que simplemente pecho ben apertados os barrís e deixo o viño descansando dentro. É importante que non haxa luz, nin ruído de máquinas, e sobre todo que non haxa cheiros estraños. En ningún caso se debe usar a adega para gardar patacas, cebolas, froitas…, e moito menos, cans, gatos ou máquinas, pois o cheiro dos excrementos, da podremia, a gasolina, aceite…, estragarían todo o labor que levamos feito.

Esquecíame de dicir que, mentres ferve, bótolle ao viño un pouco de azucre moreno, nunca se debe botar despois de rematada a fermentación. Non se trata de adozalo senón de que colla un chisquiño máis de alcol. Hai tamén quen lle bota augardente, pero non convén demasiado pois daríalle algo de sabor, e se bebemos un pouco de máis podemos ter dor de cabeza ao outro día. Neste caso dicimos que o viño está encabezado, sobre todo cando se lle engade a augardente ou o brandy despois de rematada a fermentación, o que é un verdadeiro disparate.

Teoricamente ao viño non se lle debía tocar até entrado novembro (“Polo San Martiño proba o teu viño”). Con todo, no caso do tinto novo, que é moi larpeiro, é difícil evitar a tentación de comezar a bebelo unha ou dúas semanas despois de feito, especialmente se o acompañamos dunhas castañas ou unhas noces. Co branco, como bota algún tempo revolto e lodo, agardamos a decembro para encetalo, pois ademais a sabedoría popular xulga que deben vir ao menos dúas ou tres xeadas antes de que estexa no punto para bebelo. Adoito botarlle un pouco de metabisulfito durante a fermentación, na cantidade indicada (como moito) que ademais de clarificante (para que pousen no fondo as partículas en suspensión) ten propiedades desinfectantes, conservantes e tamén antioxidantes, o que fai que o viño non escureza (“non se mace”) ao levar tempo aberto na xerra ou no vaso. No barril tradicional de madeira é costume facerlle un pequeno furado cun trado pola zona alta e tapalo cun espicho de madeira de carballo, pois o viño comeza a clarificar pola parte de arriba, e se ao comezo o sacamos por baixo, pola billa, sae túrbido. Os barrís de aceiro acostuman levar unha pequena billa na parte alta con esa mesma función.

A partir de aí débese trasfegar o viño de vez en cando. Adoito facer dúas ou tres trasfegas ao ano. Consiste en mudar o viño de cuba liberándoo do pouso que tiña no fondo, e que podería facer que o viño, por cambios de temperatura ou outras causas, dea a volta e se poña túrbido ou avolto. Outro problema que pode suceder é que o viño fíe (neste caso dicimos que é un viño fiado), é dicir, que se produzan mudanzas na súa densidade, quedando como se fose aceite, o que fai que ao servilo saia da xerra como un fío, sen esas ledas pinguiñas que caen sobre todo ao final de servilo. A solución tradicional, e que non sempre funciona, é sacalo con forza (tradicionalmente vertíase nun recipiente que tivera toxo arnello dentro, pois ao ser un toxo moi bravo castigaba máis o viño, que era do que se trataba), e deixalo que se osixene ben; aínda que se se trasfega con frecuencia e a adega mantén unha temperatura máis ou menos homoxénea non debería haber este problema. O que xa non ten remedio é cando o viño se pica. Trátase dun proceso de oxidación que converte o etanol en ácido acético, e por tanto o único que podemos facer con el é usalo para aliñar as leitugas e tomates na salada, pois é vinagre. A causa principal adoita ser que cando facemos o viño non enchemos suficientemente os gabexos, e ese exceso de aire na parte superior estraga o viño. Noutros casos sucede cando o barril vai polo final, ou ás veces nas botellas, por usar cortizas estragadas ou de pouca calidade. Para evitar que o viño se pique cómpre retestar ben os barrís cando remata o proceso de fermentación, é dicir, ter feito e gardado algo de viño en barreñóns para que cando os barrís deitaron moito viño para fóra ao ferver a cachón, poidamos volver a reenchelos até arriba.

Nos últimos anos topeime con outro problema, que é que nun dos barrís o viño colleu un pouco de mal cheiro, “a ovos podres”, realmente a ácido sulfhídrico. Trátase dun barril de aceiro dos que chamamos de aceite, que levan dentro unha tapa flotante que rodeamos con aceite ou con vaselina para que o viño non se pique, ao non ter contacto co aire, pois a tapa vai baixando a medida que o imos consumindo, e precisamente a escaseza de oxíxeno é o que orixina o problema, cousa que non nos pasaría se empregásemos barrís de madeira, que permiten que o viño transpire. A solución que me aconsellaron, e que puxen en práctica con éxito, foi trasfegar un par de veces para que se airease, despois engadirlle un chisquiño de sulfato de cobre, e por último clarificalo.

O devalante de marzo é o mellor intre para levar a cabo o embotellado ou engarrafado, e así fixemos durante anos. Iso require conseguir botellas e lavar e poñer a secar ben as que temos na adega gardadas do ano pasado. Con todo, actualmente tendemos máis a envasar en cartóns de brick de 15 ou 20 litros, o que aforra traballo e é un sistema moi eficaz e práctico para conservar e transportar o viño, aínda que quizais non tan ecolóxico como o engarrafado tradicional e pérdese un pouco o aquel de romanticismo do vidro.

Convén non esquecerse de meterlle unha boa limpeza á adega despois de feito o viño, a todas as superficies e, por suposto, tamén a todos os trebellos que empregamos durante os tempos da vendima, pois ademais do que puidemos manchar entrando e saíndo, sempre pode quedar todo un pouco suxo e pegañento polo viño. Mais iso é só o que podemos percibir a simple vista, pois xermes e outros microorganismos poden transmitirse a través do po ambiental, o que pode ser prexudicial para a nosa saúde e afectar ao propio viño que, aínda que é de seu un produto protector contra moitos xermes, pode verse afectado na súa calidade por mofos e bacterias acéticas e lácticas, que o uso da auga e produtos desinfectantes poden evitar. Tamén convén deixar todo ben gardado e ordenado cara á colleita vindeira.

Estrugadora

Estrugadora

Tinto

Fermentación do viño tinto

Marcos Seixo Pastor

Marcos Seixo Pastor

Profesor de galego

Chámome Marcos Seixo. Aínda que a miña chegada ao mundo tivo lugar en 1959 na rúa de San Marcos en Lugo, na casa da miña avoa, fun concibido e criado en Navia de Suarna, onde pasei unha feliz infancia e a onde regreso cando menos dúas ou tres veces ao ano. Por mor da profesión do meu pai, estivemos vivindo en distintos concellos. Asentámonos finalmente en Cuntis (Pontevedra), onde vivo a día de hoxe na aldea de Castrolandín.

Fixen estudos de Filoloxía en Compostela e os últimos 16 anos fun profesor do IES Valle Inclán de Pontevedra, até a miña “xubilación forzosa por incapacidade” no ano 2016. Neste instituto coñecín aos compañeiros do grupo de teatro Argallada, algúns deles impulsores do blog devellabella, no que ando a colaborar con algún traballo.

A miña vida na actualidade segue a ser bastante activa, pois podo dedicar o tempo ás miñas moitas afeccións, entre elas escribir. Alén diso tamén son afeccionado á música tradicional, ás motos, sobre todo ás clásicas, a coidar as viñas, e tamén a nadar, podendo ser, no río de Navia

Blog

Cantar en Galego II

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

O rito da Cacharela por Marcos Seixo – devellabella

O rito da Cacharela por Marcos Seixo – devellabella

A cacharela e outras lendas de Castrolandín

Os veciños e veciñas de Castrolandín, en Cuntis (Pontevedra), guiados polas indicacións das persoas de máis idade, especialmente polo querido artesán e gaiteiro Xosé Raído (Patelas), veñen celebrando ano tras ano, desde o 2002, o rito da cacharela de San Xoán na chan do castro, ao xeito de antano.
Faise no centro da chan, a pesar de que algúns dos máis vellos coidan que se debería facer como antes, na beira, para que se vexa mellor, dado que o acto supón, entre outras cousas, un reto da aldea cara ás veciñas, especialmente a Campo, que se manifesta tanto polas dimensións como pola distancia desde a que pode ser albiscada a fogueira, así como polo número de foguetes que se botan (aínda que o máis importante neste desafío é ser quen de botar o derradeiro, o que require de pillaría e paciencia).

Ademais do seu carácter de cerimonial purificador, o salto da fogueira en Castrolandín é un ritual de fertilidade e, ao tempo, de contacto coa cultura oculta dos mouros que viven baixo os nosos pés. Como proba diso temos o feito obxectivamente certo de que, tal como argumentan con teimosía as xentes do lugar, “por máis que chovera na chan do Castro nunca chegou a empozar a auga”, a pesar da súa forma cóncava.
O ritual tamén inclúe a colocación de cincuenta e dúas pólas espetadas (unha por cada semana do ano) con sete piñas cada unha (que representan os sete días da semana) enganchadas con arames todo arredor do perímetro do castro, o que en tempos sería a muralla. 

Fogata

Fotografía de Fran Ameixeiras

A partir das doce da noite, despois de toda unha xeira de traballos preparatorios, de contacto social e degustación de sardiñas e viño, préndese a fogueira e rapaces e rapazas acenden estas piñas con fachos feitos con paos que no estremo teñen trapos de saco impregnados en sebo, feito que produce un espectáculo dunha grande beleza. Ademais hai a tradición de lanzar piñas á cacharela despois de pedir un desexo que, de non revelalo, de seguro que se cumprirá. Constrúese tamén un rudimentario forno, feito con pedras e barro, e nel cócese in situ unha petada de pezas de cerámica como o farían os nosos devanceiros. A recuperación destes rituais partiu da iniciativa da Fundación Terra Termarum e a asociación Amigos dos Castros no labor de posta en valor das tradicións relacionadas con este castro, que na actualidade está en proceso de escavación. Traballos que xa frutificaron no achado de multitude de valiosas pezas e restos arqueolóxicos de grande interese, ademais do propio engado que supón sacar á luz unha arquitectura castrexa atesourada durante máis de dous milenios.

Hai moitas lendas en torno ao castro. Na aba norte temos unha zona na que se poden extraer grandes lousas de mica. A carón hai unha zona en que a terra aparece con vetas como dunha cor azulada e que pode descubrirse cunha simple sacha, a pesar de que está oculta baixo a vexetación. En tempos había quen especulaba con que podería tratarse dun xacemento de chumbo, aínda que en realidade é unha zona rica en xofre. Historicamente os veciños achacábanlle esta curiosidade á presencia de tesouros no interior.

Fotos do blog de Antonio Ceniza

Por outra parte, xa de moi antigo había quen contaba que neste castro había enterrada unha enorme porta de ouro “mais grande que a porta da igrexa do Baño (nome con que se designa á vila de Cuntis nas aldeas do concello)”. Os veciños máis vellos indican que nos tempos dos seus bisavós había xente que tiña albiscado no castro galiñas con pitos coas plumas douradas, moi brillantes, sen dúbida de ouro. Con todo, algúns opinan que podería tratarse de roladas de perdices. Cóntase tamén que o castro estivo habitado polos fenicios e que hai unha entrada secreta que estes usaban para ir buscar auga a unha fonte que podería ter propiedades máxicas.

Marcos Seixo Pastor

Marcos Seixo Pastor

Profesor de galego

Chámome Marcos Seixo. Aínda que a miña chegada ao mundo tivo lugar en 1959 na rúa de San Marcos en Lugo, na casa da miña avoa, fun concibido e criado en Navia de Suarna, onde pasei unha feliz infancia e a onde regreso cando menos dúas ou tres veces ao ano. Por mor da profesión do meu pai, estivemos vivindo en distintos concellos. Asentámonos finalmente en Cuntis (Pontevedra), onde vivo a día de hoxe na aldea de Castrolandín.

Fixen estudos de Filoloxía en Compostela e os últimos 16 anos fun profesor do IES Valle Inclán de Pontevedra, até a miña “xubilación forzosa por incapacidade” no ano 2016. Neste instituto coñecín aos compañeiros do grupo de teatro Argallada, algúns deles impulsores do blog devellabella, no que ando a colaborar con algún traballo.

A miña vida na actualidade segue a ser bastante activa, pois podo dedicar o tempo ás miñas moitas afeccións, entre elas escribir. Alén diso tamén son afeccionado á música tradicional, ás motos, sobre todo ás clásicas, a coidar as viñas, e tamén a nadar, podendo ser, no río de Navia

Blog

Cantar en Galego

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

Cantar en galego II. As músicas emerxentes por Marcos Seixo

Cantar en galego II. As músicas emerxentes por Marcos Seixo

O proceso musical que estou tentando bosquexar non debe ser interpretado como o relato da evolución desde a música tradicional até ao rock, senón da capacidade do noso idioma para ir explorando novos espazos no eido musical, adaptándose ás novas tendencias e estilos que van xurdindo, mais sen descoidar as nosas raíces. Así a música tradicional, a canción de autor, o pop…, continúan coexistindo no ámbito inédito da aparición do rock e das músicas alternativas.

En pleno auxe das novas músicas topámonos cunha música tradicional e folk que goza de moi boa saúde e que malia a escasa atención por parte das administracións públicas, vai acadando non só a adhesión do público galego senón que en moitos casos tamén é aclamada fóra das nosas fronteiras, como prova o éxito de grupos como Treixadura, Carlos Núñez, Radio Cos, Tanxugueiras, A banda das Crechas, Budiño, Os d’Abaixo, Adufeiras de salitre, Leilía, Xacarandaina, Xiradela, Pandeiromus, Xosé Lois Romero & Aliboria

Budiño e Mercedes Peón

Leilía

Xosé Lois Romero & Aliboria

O mesmo sucede coa canción de autor, con referentes tan destacados como Uxía Senlle, Rosa Cedrón, Guadi Galego, Ugía Pedreira, Sonia Lebedynski, Davide Salvado, Belém Tajes, Mercedes Peón, Xavier Díaz, Mónica de Nut, Sabela (concursante de OT), Sés, a eurovisiva Lucía Pérez,  Faia, Xabier Vizcaíno, Pauliña, Antía Muíño, Leticia Rey, MJ Pérez… Podemos gabarnos pois da fortuna de contar con moitos carismáticos grupos e solistas que partindo da música de raíz adquiren a súa propia identidade con repertorios nos que o eclecticismo convértese nun valioso medio para asegurar a continuidade da música galega, integrada no ámbito das músicas do mundo.

Na contorna da mudanza de milenio, a música en galego pasa por un intre de notábel prestixio, como amosa o feito de que mesmo coñecidos cantantes non galegos interpretan cancións no noso idioma. Así o fai a madrileña Ana Belén nun álbum de Milladoiro coa canción “Moraima”, sobre un poema de Celso Emilio; a portuguesa Dulce Pontes en A Irmandade das Estrelas de Carlos Núñez con “Lela”, sobre a letra de Castelao; Luz Casal (que aínda que é galega viviu desde nena en Asturias), tamén en A Irmandade das Estrelas, con “Negra Sombra” ou con “Camariñas”; ou o cantante francés de raíces galegas Manu Chao, que nos seus directos ten incluído temas como “Eu chorei chorei”, “Licor do negro café” (de Lamatumbá), “E déixame subir”…

Lucía Pérez “Se eu non son”

Uxía Senlle “Túa nai é meiga”

Lamatumbá “Licor café”

MÚSICAS EMERXENTES EN GALEGO

PRECEDENTES

Entre os primeiros grupos de rock que dispoñen o seu repertorio total ou parcialmente en galego teriamos que encadrar formacións nas que participou un adolescente Suso Vaamonde, que andaba por Vigo a mediados dos anos 60, como foron Os Copens e Marco Balorento. Mais o primeiro que acadou unha certa popularidade mediática sería Goma 2, nacido en Portonovo a mediados da década dos 70, e ao que cómpre considerar o precursor do bravú.

Goma 2 “O galiñeiro”

Coetáneo de Goma 2 foi N.H.U., formado en 1973 en Santiago de Compostela, que empregaba o galego nas súas letras. Eran músicos dunha grande calidade. Só gravaron un disco, en 1978, con cancións tan fermosas como “Na terra do verde chan”; un disco que foi e segue a ser obxecto de eloxiosas críticas.

A orixinalidade de introducir a gaita no ámbito do rock estará presente máis adiante noutras bandas como os ferroláns Los Limones (1983), que cantaban en castelán aínda que tiñan unha versión en galego do seu emblemático “Ferrol”: “Sei que aquí nacín/e aquí quero quedar/aquí está meu lar,/onde se acaba o mar”.

Tamén como exemplo dunha tímida contribución á difusión da lingua galega, podemos mencionar a figuras do rock como Los Suaves que nos seus concertos no noso país, ademais de facer unha versión instrumental do himno galego, ás veces cantada polo público, interpretaban en galego o seu tema “O afiador”.

Algo máis importante é a achega de Siniestro Total. Aínda que o seu tema máis coñecido quizais sexa “Miña terra galega”, versión en castelán de “Sweet home Alabama” (1974) da banda estadounidense Lynyrd Skynyrd. Realmente só ten en galego esas tres palabras, mais rematou por converterse nun verdadeiro himno do noso país en clave de rock. Non foron moitas as pezas que compuxeron na nosa lingua, agás algunha para o Xabarín Club: “A onde vas rapaz?”, “Hoxe son un punk”, “Xabaguai” (xunto con Manquiña). Á marxe disto, fixeron tamén unha versión de “O Tren” de Andrés do Barro, a canción cun aquel de country “Quen me dera na casiña” e o tema “Corta o pelo landrú”, con aires punk (estilo caracterizado pola simplificación fronte ao rock progresivo).

Ademais de Siniestro Total houbo outros grupos tamén encadrados na denominada “movida viguesa”, que aínda que non adoitaban cantar en galego, compuxeron e executaron algúns temas para o Xabarín Club na lingua do país. Entre eles temos a Aerolíneas Federales, con cancións como: “Non todo é o que parece”, “Que calor!”, “Non teño diñeiro”, “Quero xamón” (con Miguel Costas); ou Killer Barbies: “Xabarín contra o Doutor No” e “Spiderman”. Cómpre salientar o labor cultural e de promoción do idioma que levou a cabo este fabuloso programa infantil coa colaboración de moitos grupos e solistas galegos e algúns doutros países lusófonos, iniciativa que cumpriría recuperarmos.

Os Resentidos “Galicia sitio distinto”

Entre as bandas da movida viguesa dos anos 80 non podemos esquecer ao grupo de pop e rock Os Resentidos nin ao seu vocalista, letrista e fundador Antón Reixa. Ademais de ser unha formación monolingüe en galego, caracterízase pola súa significación cultural e literaria, mesmo con resonancias de obras do propio Reixa. Xosé F. Colmeiro salienta do grupo a súa mestura do rural e o urbano, da tradición e a actualidade. A súa canción más coñecida, mesmo a nivel do Estado e de Portugal, foi “Galicia Caníbal” (fai un sol de carallo) (1986). Porén o disco máis valorado pola crítica foi Jei. Despois de rachar a banda (1994), Antón Reixa formaría Nación Reixa xunto co músico vasco Kaki Arkarazo de Negu Gorriak.

En 1981 nace na Coruña Radio Océano, formado polos xornalistas X. M. Pereiro e Santiago Romero, entre outros. Ao igual que Os Resentidos, cunha importante vocación cultural, aínda que diferente desde o punto de vista musical. Participaban en moitos concertos da época cos grupos da “movida galega”. Hai quen os sitúa, penso que acertadamente, no rock progresivo. Gravaron varias maquetas e o LP Nin falta que fai. O poeta Lois Pereiro, irmán do cantante, é autor da letra dun dos seus temas máis coñecidos: “Narcisismo”.

Radio Océano

Astarot “Sementeira” 

Mención á parte merece o grupo cangués Astarot, formado en 1983. Ao comezo interpretan rock en castelán, con moito éxito. O seu terceiro disco, Apuesta y gana, contén por primeira vez dous temas en galego: unha adaptación ao rock de “Airiños airiños aires”, baseado na versión que Pucho Boedo fixera sobre o poema social de Rosalía de Castro, e a canción “Sigo en pé no mundo libre”. A partir de aí os seus discos son en galego. Destacar O sentir dunha terra, que en clave de rock inclúe cantigas populares, poemas de Rosalía, Castelao, Cunqueiro…, e cancións de grupos como Saraivas, Fuxan os ventos e Los Tamara.

En Cangas tamén nacen en 1986 Os Raiados. Foi o primeiro grupo en facer punk rock usando integramente o galego. Nos seus temas topamos unha sinalada influencia do “rock radical vasco”. Ademais de actuacións en festivais e locais de Galiza, tamén actuaron fóra do país, especialmente en Euskadi. Eran frecuentes as súas actuacións nos concertos organizados a finais dos 80 en festivais relacionados co arredismo político, especialmente coa organización antirrepresiva Ju.G.A., que traballaba pola liberación dos presos independentistas galegos.

Cómpre facer alusión ao grupo de rock Santiagués Os Quinindiolas, nacido en 1988, que foi evolucionando cara ao punk melódico, o hip hop e o funk (que fusiona soul, jazz, ritmos latinos…). Eran habituais do programa Sitio Distinto de Anton Reixa. Editaron un único disco.

Entre os integrantes estaban o cantante e escritor Xelís de Toro, e Fran Pérez “Narf”, compositor, cantante e guitarrista cunha grande atracción polas músicas africanas (nomeadamente polo funk), e que a partir do 1992, coa disolución do grupo, comeza unha carreira en solitario, publicando tres álbums e colaborando con outros músicos como Jabier Muguruza, Manecas Costa, Uxía ou X. M. Budiño, entre outros. As súas teimas máis insistentes foron achegar ao rock influencias diversas, especialmente dos ritmos e harmonías de África, e integrar as nosas músicas no seu ámbito natural, a lusofonía.

 Narf co músico de Guiné Bissau Manecas Costa

Dirty Barriguitas

Nos albores dos anos 90 tamén ten lugar en Santiago a chegada do punk hardcore (que foxe dos patróns comerciais establecidos), con grupos como Fame Neghra ou Dirty Barriguitas, cunha clara teima de denuncia social e política. Da disolución desas dúas bandas nacerá anos despois Samesugas.

O MOVEMENTO BRAVÚ

Nos anos 90 rebole no noso país un fervedoiro de grupos musicais cunha radical arela de expresar dende un enfoque reivindicativo o amor á nosa lingua e cultura, así como a súa sintonía coas loitas populares e co movemento ecoloxista e antiglobalización. Coa axuda de referentes previos tan diversos como Fuxan os Ventos, Os Resentidos, Mano Negra ou Negu Gorriak, reclaman un rock en galego sen complexos.

Foi aquel memorábel primeiro de novembro de 1994, na primeira edición do Castañazo Rock, cando un feixe de grupos asinan o Manifesto de Viana (Chantada), que se considera o nacemento do rock bravú. A palabra “bravú” procede do nome co que se designa nalgunhas partes do noso país á carne de caza e á carne de gando sen capar. Reproduzo de seguido o manifesto:

“Dos pinchos e das flores do toxo máis agreste,

do monte máis salvaxe.

Da calor e dos aromas da augardente e da queimada,

que teiman do orballo e das xeadas nos ósos.

Dos aquelarres en covas, en noites perdidas,

con bruxas e trasnos danzando por riba do lume.

Das pedras nos valados, nas cabezas e nas gadañas,

cravuñando o asubío dalgún cantar popular.

Das guitarras compradas coa primeira paga do paro

ou da economía somerxida.

Do tabaco de batea adulterado con aromas tropicais.

Do amor, do odio, da frustración

ou dunha borracheira de vatios nun alambique clandestino.

De todos eses sitios e de moitos máis,

naceu, cun aturuxo na boca, este rock tan noso… SEN CAPAR”

En palabras de Manolo Rivas: “Os do rock bravú forman parte dunha confederación irmandiña, sen programas nin ideas concibidas, nin uniformes. Unidos pola terra, a lingua e a música, peiteados polo vento, os guerreiros rozan as corredoiras cegas”.

Liderados por artistas como Xurxo Souto ou Antón Reixa, agrupáronse no chamado rock bravú ou agro-rock, reivindicando o mundo rural e os bairros urbanos, sendo quen de inspirarse en tendencias que van desde o Heavy até a música de verbena, que consideran parte da nosa cultura popular, e cunha presencia constante do humor retranqueiro. Convén deixar constancia da significación de dúas figuras tan prezadas e reclamadas pola súa singular interactuación e conexión coa xente: Pinto de Herbón e Marisol Man Furada. Con estes dous populares poetas, rapeiros e regueifeiros temos pasado moi bos e divertidos momentos en distintos festivais por todo o país.

Entre as bandas de rock bravú temos formacións espalladas por todo o país: Os Diplomáticos de Monte-Alto (A Coruña), Heredeiros da Crus (Ribeira), Yellow Pixoliñas (Monforte), Skornabois (Vilanova de Lourenzá), Xenreira (A Estrada), Skárnio (Vigo), Os Papaqueixos (A Coruña), Rastreros (Chantada), Túzaros (Compostela), O Caimán do río Tea (Ponteareas), Kaos (O Morrazo), Ruín Bois (Bueu), Os Impresentables (Vimianzo), Korosi Dansas (Vilargarcía), Blood Filloas (Ferrol), Os Bochechiñas… Sen dúbida os que tiveron unha maior repercusión mediática foron os dous primeiros.

Skárnio “Irmaos”

Os Diplomáticos de Monte Alto 

É un grupo que nace no bairro coruñés de Monte Alto. O seu elemento máis singular é o uso do acordeón como instrumento destacado, con influencias do rock e punk pero tamén do folk e mesmo da música de verbena popular galega. Foi formado 1989 polos músicos Xurxo Souto e Rómulo Sanjurjo. Destacar entre as súas pezas máis populares “San Furancho” e “Non chas quero” (Arroutada Pangalaica) e, como non, a “Oda ao futbolín” do Xabarín Club, ou “Ghaiteiro”.

Heredeiros da Crus 

Fundado en 1992 por Antón Axeitos (Tonhito de Poi) en Ribeira (A Coruña). En 1993 presentan o seu primeiro traballo en directo, A cuadrilla de Pepa a loba, que se fai moi popular, como Quero josar, aínda que a peza máis popular será o tema “Que jallo é” (Xabarín Club).

Yellow Pixoliñas 

Formado en Monforte de Lemos en 1987. Nas súas cancións empregan o galego, mais tamén o castelán e o inglés. Característico dos súas composicións é o uso de letras combativas, unha aguda retranca e a presenza do mundo rural. Publicaron varios álbums e participaron no Xabarín club con temas como “Xabarín xa te vin” e “Telexornal”.

Os Skornabois

Grupo de Vilanova de Lourenzá, creado en 1988 co apoio de Xurxo Souto e os Diplomáticos de Monte Alto. Nesta primeira xeira o grupo chegou a gravar dúas maquetas. Paseniñamente van evolucionando do punk rock ao hip hop. Tematicamente van facendo a cada paso temas máis combativos, moi influenciados por Reixa. Pezas como “A brosa do verdugo” ou “12-08-75”, dedicado a Moncho Reboiras, asasinado nesa data en Ferrol pola policía. A peza máis coñecida quizais sexa “O verme homicida”.

 Skornabois. Portada do álbum

Xenreira

Xurdido a mediados do 1994 na Estrada, definían a súa música como “rock irmandiño”, pois non se identificaban plenamente co bravú, xa que eles non facían un tipo de música concreto senón que gozaban tocando o que lles petaba: Reagge, rock, música tradicional, pop, rumba… Eran músicos con influencias do “rock radical vasco” e da tradición galega dos anos 70 representada por Fuxan os Ventos. A banda estaba composta, entre outros, por Davide e Silverio Otero. Contaban cunha sección de vento-metal impresionante. Publicaron o disco titulado Érguete!! (1997), no que manifestan o seu compromiso co independentismo, a temática da guerra civil española (no tema “Mil Nove 36”), as mobilizacións, a represión e o internacionalismo solidario (“Mesmo berce, mesma loita”). Colaboraron en varios discos colectivos do movemento bravú.

Skárnio

Formado no bairro do Calvario (Vigo). Defínense como un colectivo político-musical, que usa a música ska (fusión de música afroamericana con ritmos caribeños) como plataforma reivindicativa, comprometidos co independentismo galego, o idioma e a loitas obreiras. Cómpre destacar a súa teimosa denuncia da represión policial e a aclamación das vítimas que padeceron o encarceramento, a tortura e a morte por loitar por unha Galiza Ceibe. Consideran a acción directa como o único camiño, de feito o seu terceiro disco titúlase O nosso caminho.

Papaqueixos

Misturan distintas tendencias, especialmente rock, punk, folk, con ecos da música celta, que lle achega especialmente o gaiteiro Xan Xove. Nacen na Coruña en 1993. Son especialmente coñecidos polo seu álbum A Lóxica Aplastante do Comité de Propaganda. O seu hit é “Teknotrafikante (farloppo ma non troppo)”, máis lembrada polo seu retranqueiro retrouso: “Sito Miñanco / preso político”.

Papaqueixos “Teqnopresidente”

Rastreros

Nacidos en Chantada en 1989. Practican un rock de raíz galega, rural e labrega. Publican o disco A piñón fixo, a golpe de pixo. No Xabarin Club colaboran con “O sacristan de Basan”. Seguen a ser un referente da música punk rock galega ou o que eles denominaron agro-punk. Gravaron o tema “Nitramón 15 15 15” acompañando a Pinto de Herbón no disco colectivo de Unión Bravú.

Túzaros

Banda formada a comezos do 1992 no bairro de San Lázaro (Compostela). Son encadrados pola crítica no punk metal (o Heavy metal é un rock caracterizada polo son forte de guitarras distorsionadas, os sons densos do baixobatería e a voz aguda e gutural). Eran músicos asiduos da sala Nasa. En 1997 editan o CD Túzaros. Destacar tamén a súa presenza en varios álbums colectivos, entre eles en Unión Bravú. En 2003 inclúen “Negro no azul” no compilatorio Nunca Máis, encadrado no axitado ambiente ecoloxista provocado pola maré negra do Prestige.

O Caimán do río Tea

Fundada en Ponteareas en 1991. Faise especialmente coñecida pola súa participación no Xabarín Club coa canción “Estou na lavadora” e despois con “Ven a bailar”. Publican o disco Feito na casa e tamén participan no colectivo Unión Bravú coa canción “Manolo Pescadilla”.

Kaos

Banda de punk rock creada en 1989 no Morrazo. Publicaron discos como Akí non se rinde ninguén, Kaos, Banda armada, Ceibe, violento e furtivo. Tiveron que mudar de nome, por existir unha banda chamada igual, e pasaron a chamarse Soak.

Ruín Bois

Foi unha banda de oi! (que busca a irmandade do punk e a clase obreira), formada en Bueu en 1995. Destacar o seu álbum Sempre en Galiza (1997). O tema “Por ti mesmo” forma parte do disco Unión Bravú. En 1997 actuaron no festival Live & Loud de Bélxica, compartindo escenario con algunhas das mellores bandas Oi!

Os impresentables

Grupo de rock e blues nacido en Vimianzo, encadrado no colectivo Rock na Costa da Morte, que englobaba máis de vinte grupos da bisbarra. Aínda que foron denominados “os obreiros do rock”, teñen moitas pezas con letras dedicadas ao rural: “Sacha meu pai, sacha miña nai, sacha miña avoa que eu non sei como se fai”.

Korosi Dansas

Foi un dos grupos máis combativos, moi implicados nos problemas da súa contorna (Vilargarcía de Arousa) tanto no plano político e social como cultural. Fan unha fusión de ska rock. Procuran “unha letra que teña algo que dicir, algo que comunicar ao público, utilizando en ocasións un certo ton satírico”, tal como indican no seu manifesto fundacional en 1988. Designan a súa música co termo “rock de batea”. Participan no Xabarín Club cos temas “Xuntos e revoltos” e “Os Galisáns”.

Ruxe Ruxe

Grupo formado en Aríns (Compostela) en 1996. Practican unha mistura de rock e folk, con importantes influencias punk. Fixeron en ocasións de banda de acompañamento de Pinto de Herbón.

Blood Filloas 

Foi un grupo de indie rock de Ferrol. A maior parte do seu repertorio estaba en inglés, porén o seu “Superheroe” é un dos temas máis populares do Xabarín Club.

Ruxe – Ruxe

Os bochechiñas

Malia estar formado por moi bos músicos, foi un grupo cunha actitude individual e unha traxectoria conxunta un pouco caótica, que só duraron un par de anos (1994-1996). Unicamente chegaron a gravar dous temas en discos colectivos, un en Unión Bravú e outro en A cantar con Xabarín, respectivamente “Crooner” e “Xogar ao trompo, xogar ás bólas”.

A ACTUALIDADE

Após a chegada de Alberto Núñez Feijóo á presidencia da Xunta, coa vitoria electoral do PP e o despexo do bipartito do goberno autonómico (xuño de 2009), prodúcese un proceso de depuración política na Radio Galega (que pasa a estar dirixida por Rosa Martínez) e a TVG (coa flamante directora Rosa Vilas), que afectou, entre outros, a Xurxo Souto, destituído á fronte da subdirección de programas da Radio Galega. Ademais tivo que deixar de presentar o programa musical Aberto por Reformas, un espazo destinado á difusión das bandas que cantaban en galego, sendo substituído por Xusto López Carril, que rachou totalmente co obxectivo do programa ao dedicalo á difusión de temas de artistas internacionais.

O outro despexo, o das músicas alternativas en lingua galega do ámbito radiofónico, provocou un grande rexeitamento social, e foi lamentado por moitas persoas do ámbito da música que o consideraron unha noticia tráxica, un mazazo, unha ilegalidade, unha cacería, unha conversión da Galega nunha radio de partido… O apuntamento máis optimista e certeiro darao O Leo que manifesta que “O traballo de Xurxo Souto non caíu en terreo ermo; o que sementou esta aí e isto non vai dar marcha atrás”. O certo é que coa expulsión o mundo da música galega perdía un dos seus principais medios para conseguir a fértil articulación das bandas de música emerxente.

Así como a etiqueta de rock bravú conseguira concertar todo un amplo movemento musical e social dun xeito organizado, co seu disco Unión Bravú (1996) e a revista Bravú (1997), co cambio de milenio non acaban de callar plenamente as diversas plataformas que se van creando como a Asociación de Músicos en Lingua Galega (Amelga), Komunikando (portal que elabora unha axenda de concertos na rede), a Rede de Música Galega ao Vivo e a Asociación Galega de Músicos Alternativos (AGMA).

Só quedaba entón un programa para a música en galego -dedicado ao folk– Lume na palleira, até que no propio 2009 as músicas emerxentes en galego recuperan a expresión radiofónica na Radio Galega da man do programa Planeta Furancho, presentado por Vituco Neira, continuador da liña de Aberto por Reformas. En 2015 a suspensión do programa provocou protestas e mobilizacións do sector musical galego, mesmo chegando a convocarse concentracións de músicos e ouvintes diante das portas das instalación da RTVG en San Marcos e na Praza do Toural con instrumentos.

Mais a recuperación foi algo máis que unha cuestión de infraestrutura. E así a irmandade e solidariedade das nosas bandas, que partillan escenario e mesmo cancións e instrumentos, será o elemento principal que consegue manter a conexión nun panorama das músicas emerxentes verdadeiramente insólito, pois viñeron tempos moi fecundos tanto polo número de bandas, pola súa calidade e polos distintos estilos musicais, así como polo número de festivais e discos publicados.

Nestas últimas décadas continúa habendo un gran ambiente no plano musical galego, nun horizonte no que conviven en harmonía os grupos novos que van xurdindo con outros xa acreditados na escena galega, como é o caso de Zënzar, de Meirama (1987), a día de hoxe a banda máis veterana do rock en galego e designada como “os padriños do rock galego”. Teñen unha chea de traballos editados tanto en estudio como en directo. Algo semellante é o caso do veterano cantautor punk de Matamá Leo i Arremecághona!!!, en activo desde 1997, que non dubida en engadir un forte toque de reivindicación e de denuncia social cunha forte dose de humor retranqueiro. Temos tamén en activo ao grupo de punk rock Skacha, nacido no bairro vigués das Travesas en 1991; Keltoi!, grupo de street punk/Oi! formado en Vigo en 1995, comprometido coas clases traballadoras e co antifascismo, coa festa e o compromiso por bandeira; ou Os Cuchufellos Banda de speed-folk -como eles mesmos manifestan- nacida en Trives en 1996, cunha grande importancia dos instrumentos de vento que a achegan ás charangas e ao estilo de formacións como os Festicultores, dos que falaremos máis adiante, ou Lamatumbá. Esta última, fundada en 1998 para facer música de verbena, mesturando cumbia, reggae, ska, folk, ou pasodobre. Tamén convén facer referencia a Zumbido, grupo de punk rock formado en 1997; así como ao grupo de pop-rock Ith, formado a finais dos noventa en Xanceda (Mesía), e á banda de rock con son garage (rock con influencia das voces negras do soul e o jazz), Samesugas, formada en Santiago en 1999, que cantan en inglés e galego, participan en varios discos colectivos en 2006 e editan o seu primeiro longa duración: Alá vai!

 Zënzar

 Lamatumbá

No 2000 nace Kastomä, grupo de rock de Ordes, e no mesmo ano fúndase en Santiago o dúo Fanny + Alexander, que fan pop electrónico cun aquel de folk. Empregan letras de poetas galegos como Manuel Antonio, Lois Pereiro, Elvira Riveiro…De momento levan editado tres discos, considerados o mellor do pop vangardista galego do século XXI. Por este tempo xorde o grupo Pescando en Copacabana, en Quins (Ourense), coa intención de exaltar o samba, o fútbol, os ritmos tropicais e a ledicia. Algúns temas como “Deixa para lá”, incluído no disco Samba fútebol alegria, foron considerados como “samba contaxioso”. Tamén neste ano nace a banda santiaguesa The Homens, cun estilo musical encadrado no Power pop (caracterizado por utilizar melodías e harmonías do pop dos 60), con aires garage e post punk, e cuns directos impresionantes. Durante 2007 colaboran con Carlos Valcárcel en Projecto Mourente (música electrónica), que tamén colaboraron con Fanny + Alexander. Trátase duns verdadeiros precursores da música electrónica en galego a carón dos disk jockeys Soniko-dB. É preciso lembrar o xa lendario grupo ourensán Xerión, en activo desde 2001 cunha teimosa e orixinal proposta Black Metal con tendencia natural cara ao folk. O coetáneo grupo de pop compostelán Ataque Escampe (2001), aínda que nos comezos gosta da etiqueta “rock de serie B”, pola precariedade de medios na que comezaron. En 2007 edita o seu primeiro traballo e participa no disco-tributo a Andrés do Barro Manifesto Dobarrista. Fíxose especialmente coñecido polo seu retranqueiro e provocador disco Galicia es una mierda (2008).

 The Homens

 Ataque Escampe

En 2002 prodúcese a aparición do grupo coruñés de reggae folk Dandy Fever; e en Ribeira A Compañía do Ruído, combinando temas tradicionais con ritmos samba, ska, reggaerock, apostando pola temática social; en Ourense xorde Guezos (rock, pop, folk), con composicións abertas a calquera estilo (o nome do grupo foi escollido ao chou dun dicionario de Galego/Barallete- a xiria dos afiadores- e significa “Rapaces ou mozos”). No mesmo ano fórmase en Teo Desequilibrio Mental, banda punk, metal e rap. Tamén A Matraca Perversa nace neste ano entre Compostela e A Estrada, cun estilo aberto e experimental, próximo ao ska e aos ritmos latinos; e a banda punk Retobato (de Narón), que publica dous discos Cousas que cheiran e Greatest Hits.

Guezos

No 2003 aparecen Os Trasnos de Moscoso, composto por tres mozos de Moscoso (Pazos de Borbén), cuestionando o espazo urbano do rap, e renunciando a algúns tópicos do hip hop internacional; e en Ordes os xa míticos do hip hop Dios Ke te Crew, cuxo LP titulado Xénese foi o primeiro disco de rap enteiramente en galego. Contaron coa colaboración do actor Miguel de Lira. Tamén aparece por este tempo o que é considerado o mellor metal galego, Machina, grupo de hardcore e metal orixinario de Cerceda. Xa levan editados varios EPs e LPs: AcougaPost-Bravú e Desenchufados. Axiña nace en Nigrán e Val Miñor Dakidarría, caracterizado polo seu estilo punk e reggae e por unha teimosa denuncia política e social.

 Dakidarría “A mocidade activa”

 Dios ke te Crew en directo

Tamén cómpre destacar a Galegoz, que fai música electrónica desde o 2005, gostando de desenvolver actividades teatrais e de videocreación. Nados no mesmo ano, os estradenses Esquíos fan punk rock con influencias garage, e con letras con contido social, aínda que a crítica política está máis presente nos seus veciños de Nao; ambos contan cun bo numero de álbums. A Estrada foi unha vila que achegou moito ás novas músicas en galego. Ademais das bandas mencionadas é obrigado mencionar ao fabuloso grupo hard rock (ou rock duro) Os John Deeres. A mensaxe política e social tamén está moi presente en Som do Galpom, un grupo compostelán funkreggaerap. Por este tempo aparecen os Vacalouras de Teis, facendo un punk rock que nos evoca os tempos do agro-rock; e a Royalties, cun estilo moi singular dentro do punk rock e con letras arredadas da situación política. Cómpre lembrar aos coruñeses Banda Potemkin, co seu exitoso disco Ghastas pista, unha mistura de ritmos balcánicos, caribeños, funk e ska, cun toque de tango e de rock bravú. Abordan con retranca a realidade social, sempre cunha actitude de festa rachada case equiparable á de Os Festicultores, grupo que afirma ser “unha banda musical cun obxectivo común: cultivar a festa máis salvaxe e vigorosa a base de música, humor, baile e desinhibición cerebral”. Desde logo os nomes dos seus espectáculos son verdadeiramente ilustrativos: Rumaníacos, As Kabras chouteiras, EGFA (Exército Guerrilleiro das Festas Armadas), Os Sadomusiquistas, Festicidio Colectivo…

Un ano despois aparece a banda de rock de Ponteareas Capitán Furilo e en Boiro o grupo de indie-rock Agoraphobia, composto por catro mozas que en 2017 gañaron o Premio Martín Codax da Música como mellor banda de rock. En 2007, nos Ánxeles (Brión) fórmase A Banda da Balbina, que gosta dos ritmos latinos e cuxo hitEstomballada”, ten unha importante presenza na radio e na TVG, e formará parte do repertorio dalgunhas orquestras de verbena. No propio 2007 xorde a banda agro-punk Sacha na Horta, que se fixo popular ao gañar o certame musical A polo ghit, organizado pola Radio Galega (no programa Aberto por Reformas) e o xornal dixital Vieiros, coa súa canción “Biocultivos”, elixida como canción galega do verán. En 2008 deron o seu primeiro concerto no Centro Social da Gentalha do Pichel de Compostela. O Sonoro Maxín, nado en Ourense no mesmo ano, e centrado nos ritmos latinos e de festa, acuñando o seu lema: “Galicia tropical”. Lanzaron a maqueta de catro temas Non hai problema, e en 2008 autoeditaron o seu primeiro EP, titulado Pop? Cómpre lembrar tamén a Skandalo GZ, unha banda ponteareá de ska-punk cunha grande presenza de instrumentos de vento e con letras moi combativas.

En 2008 nace en Teo Medomedá, que cualifican ironicamente a súa música como “rock gilipollas” con influencias do bravú  e agro-rock, e tamén Familia Caamagno, banda de rock creada en Sigüeiro (Oroso), que en 2011 edita os seus dous primeiros traballos, o primeiro deles de título homónimo e despois un sinxelo Cantan polo Nadal! Tiveron algunhas aparicións na TVG e moi boas críticas desde distintos medios.

En 2010 fórmase en Boiro The Lacazáns con moitas influencias do blues clásico, do country e o rock, e tamén Terbutalina (2010), cun estilo garage punk e letras de carácter costumista que ás veces agochan claras mensaxes como no caso do seu álbum Espabila Gallego.

Lacazáns

En 2011 nace O collón de Lola, unha banda de versións de temas do Xabarin Club. Cancións que marcaron toda unha xeración cun rock moi cañeiro e cargado da saudade do tempo pasado. Tamén aparece a banda de ska punk Liska!, formada entre finais de 2010 e 2011 en Vigo, que editan o traballo República 2.0. Tamén en 2011, desde Pontevedra, chega ao cenario musical galego Banda Baile Asalto, que dous anos despois publica o seu primeiro traballo discográfico cunha proposta festeira e leda, na que mestura con naturalidade a tradición con potentes toques de jazz. Entre 2011-2015 permanece activo o grupo compostelán de música electrónica Das Kapital, co seu  cantante O Leo reclamando a loita de clases e o socialismo marxista. Tamén compre aludir a Caxade, proxecto musical de indie-folk nacido en Ames en 2012; a Chicharrón, banda de indie rock formada en 2013 en Carballo, que até a data leva publicados tres álbums de estudio. Desde Pontevedra (ou mellor, Punkivedra) chega Fondo Norte especialmente coñecidos pola súa versíon do mítico UAH !!! de Suso Vaamonde coa súa famosa e polémica estrofa “Cando me falan de España/ sempre teño unha disputa/ que se España é miña nai/ eu son un fillo de puta”. Foi formado en 2014 durante a Feira Franca por un grupo de amigos do instituto Sánchez Cantón. Algo máis recentes son os black metal Lóstregos, que aparecen a finais de 2014 na Coruña; e Oh! Ayatollah, grupo de pop santiagués fundado a finais de 2015, que en 2018 presenta o seu primeiro disco, Volve a canción protesta. Non podemos esquecernos de formacións do calibre de Los jinetes del trópico, coa súa cumbia, reggaeton antimachista e punk tropical, activos desde 2015; a orixinal formación muradán de punk-rock Lisdexia, orixinais e enxeñosos até no nome; a The Rapants, banda de surf, garage e indie formada en Muros 2018,”inconcebible sen o bo rollo, a festa e a birra”, con temas en galego e castelán; Sniff & Crash,  grupo de rock formado en Baiona “con letras inspiradoras sobre chouripáns, patacas (gústalles moito a comida), fanecas, esquíos ou capachos”…

Os pioneiros do trap (música electrónica con influencias do hip hop) en lingua galega foron os santiagueses Boyanka Kostova (2016) con temas con moita retranca, unha gran presencia da música urbana. En 1919  O Chicho do Funk, un dos compoñentes, funda en solitario Ortiga, máis achegado á electrónica e cun espírito verbeneiro e latino (salsa, merengue, cumbia e bachata), con Auto-Tune (ferramenta que se emprega para corrixir desafinacións e que pode darlle á voz efectos electrónicos), moi típico das cancións trap, e con caixa de ritmos electrónica.

Boyanka-Kostova

Santiagueses tamén son Verto (2019), que co seu tema trap “Oie gayego” sorprendéronnos a todos na súa participación no Luar da TVG: “Oie gayego,/ me encanta tu tierra es todo tan verde/Oie gayego, me encantan el pulpo y los percebes/Oie gayego, sois todos muy majos un poco cerrados pero hogareños(…)”. Un tema que con retranca critica os cansiños estereotipos que os galegos temos que aturar con frecuencia, e que nos lembra inevitabelmente o “Galicia es una mierda” de Ataque Escampe

Verto “Oie gayego”

Por este tempo nace tamén a banda Berlai, que opta pola combinación da música pop-rock con efectos electrónicos e unha base folk, coa creatividade de incluír o collage de cancións, debuxos, poemas e textos narrativos na presentación dos seus traballos. Destaca no hip hop actual Loucost, que fai música urbana desde 2018. Procede da Cañiza e un dos seus fins principais é demostrar que o galego é unha lingua válida para calquera estilo musical.

Noutra liña, mais coetáneos destes grupos, temos a Zeltia e Irevire (1918), que se autodefine como “banda con corazón de Folk Tribal aberta á mestura de estilos”. A formación está composta por Zeltia (compositora): voz e guitarra acústica; Migui Carballido: bodhran e voz e Cibrán Seixo: violín. A súa música ten un importante compoñente pop; estilo que tamén cultivan con moita orixinalidade as cinco mozas que integran A banda da Loba, con influencias do folk e tamén do rock e blues. Levan editado dous discos A Fábrica da luz e Hasme oír, este último dedicado a Xela Arias, protagonista das Letras Galegas 2021. Convén facer unha recensión do disco Cantos de Poeta (2016), primeiro traballo discográfico do trío Gelria, no que poñen música a poemas de autores galegos. O grupo está integrado por unha cantante catalá (Helena Tarrás) e dous galegos da diáspora. Recibe o nome do buque no que estivo embarcado Manuel Antonio. Cómpre non esquecermos dado o grande éxito e popularidade que está a ter neste 2021 ao burelense Grande Amore que combina con naturalidade o pop, o rock and roll, o techno e outras tendencias musicais.

 Zeltia Irevire na Casa das Crechas 

 A Banda da Loba “Bailando as rúas”

Conviven música, artes escénicas, talento e humor nos espectáculos de moitas das nosas formacións, pero dun xeito especial nalgúns en concreto como na Orquestra Os Modernos que desde hai unha década nos ofrece pezas bailábeis “á última moda” (a dos anos 1920): fox-trots, chotis, habaneiras, tangos e pezas tradicionais galegas. Todo isto, exposto cunha indumentaria de época que coida até o último detalle, e unhas representacións, por parte do animador/a e o resto dos compoñentes, do máis divertidas. Son músicos xa veteranos e mesmo contan coa súa “cantante e diva”, Íria Pinheiro. Cómpre reseñar ao grupo De Vacas, que fai versións ou adaptacións de cancións pop de éxito e cancións do verán pasadas ao galego cun ton paródico e algareiro. Ofrecen unha posta en escena moi cómica, e as ben afinadas voces de Paula, Inés e Faia, acompañadas polo veterano guitarrista Guillermo Fernández, fan que, ademais de diversión, poidamos gozar dunha música agradábel e ben interpretada. Tamén os Poetarras, nacidos en 2013, fan versións con letras alteradas de cancións coñecidas, e tamén fan sketchs e cancións cómicas creadas por eles; sempre cunha marcada temática social moi provocadora e rebelde, polo que algúns sindicatos policiais chegaron a denunciar a súa presenza no Festival de Cans, e Novas Xeracións do PP acusáronos de apoloxía do terrorismo, sinalándoos como “proetarras”.

 Orquestra Os Modernos “Manisero”

 De vacas

 Poetarras “Feijoo”

No que atinxe á música electrónica, que ten presencia en maior ou menor medida nalgúns dos grupos que tratei ao longo deste traballo (Fanny + Alexander, The Homes, Projecto Mourente, Soniko-dB, Galegoz, Das Kapital, Boyanka Kostova, Verto, Ortiga…), que executan a súa música empregando enxeños electrónicos (sintetizadores, samplers, computadoras, auto-tune, caixas de ritmo, beatboxes, etc.), cumpriría destacar agora afoutas propostas de sincretismo coa música tradicional, como no caso de Baiuca, encadrado na música denominada folktrónica, creado por iniciativa do músico e DJ Alejandro Guillán e caracterizado pola importancia do ritmo conseguido con instrumentos de percusión tradicionais populares e de melodías vocalizadas polas enérxicas voces das cantadeiras de Lilaina. Tanto instrumentos como voces, alterados a miúdo electronicamente. Máis recentemente creouse Fransy, Davide e Cibrán (2018), unha nova proposta a pesar de estar formada por músicos xa ben coñecidos no folk galego. É unha iniciativa que, a través do emprego das novas tecnoloxías, está a difundir unha mistura da música electrónica e o canto tradicional; no que os dous primeiros membros son os encargados da transmisión da raíz musical galega, tanto no que atinxe ás voces como á percusión, e Cibrán ocúpase do violín, ao que achega interesantes efectos electrónicos e técnicas experimentais no seu manexo, e do Bass Pedal. Os alicerces dese tipo de músicas xa veñen de décadas atrás, especialmente da man de Mercedes Peón, que xa leva anos apostando pola fusión da música tradicional e a electroacústica, proposta que xa se formulaba no disco Ajrú (2003) e que se apuntala en Siha (2007), Sós (2011) e Déixaas (2018).

Baiuca “Morriña”

 Mercedes Peón

Fransy Davide Cibrán “Xota de Negreira de Vilamaior”

CODA

Desde logo se algunha conclusión temos que sacar no que atinxe á música actual en galego é que somos unha verdadeira potencia, tanto do punto de vista cualitativo como cuantitativo. Debemos destacar tamén o talento natural destes músicos, algúns deles sen unha grande formación académica, pero sobrados de enxeño, vocación e arelas de rebeldía, así como a teimosa busca da renovación, da fusión e a experimentación. Moitos proceden da música tradicional ou de bandas de música populares, de aí a potencia dalgunhas seccións de metais de grupos formados en pequenas vilas e o peso que outorgan ás nosas raíces e de entre elas, dun xeito especial, á nosa lingua. Se en todos os ámbitos se lle prestara ao idioma este interese, sen dúbida que lle agardarían “mil primaveras máis”. A todo isto teriamos que acrescentar o valor engadido, no entanto esencial, do compromiso dos nosos músicos co emprego da canción como ferramenta reivindicativa para acadar a liberación nacional e social.

Ler tamén Cantar en galego I Da tradición oral á modernidade

Marcos Seixo Pastor

Marcos Seixo Pastor

Profesor de galego

Chámome Marcos Seixo. Aínda que a miña chegada ao mundo tivo lugar en 1959 na rúa de San Marcos en Lugo, na casa da miña avoa, fun concibido e criado en Navia de Suarna, onde pasei unha feliz infancia e a onde regreso cando menos dúas ou tres veces ao ano. Por mor da profesión do meu pai, estivemos vivindo en distintos concellos. Asentámonos finalmente en Cuntis (Pontevedra), onde vivo a día de hoxe na aldea de Castrolandín.

Fixen estudos de Filoloxía en Compostela e os últimos 16 anos fun profesor do IES Valle Inclán de Pontevedra, até a miña “xubilación forzosa por incapacidade” no ano 2016. Neste instituto coñecín aos compañeiros do grupo de teatro Argallada, algúns deles impulsores do blog devellabella, no que ando a colaborar con algún traballo.

A miña vida na actualidade segue a ser bastante activa, pois podo dedicar o tempo ás miñas moitas afeccións, entre elas escribir. Alén diso tamén son afeccionado á música tradicional, ás motos, sobre todo ás clásicas, a coidar as viñas, e tamén a nadar, podendo ser, no río de Navia

Blog

Cantar en galego I

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥