La gente mayor y la tecnología por Aloisio Suárez

La gente mayor y la tecnología por Aloisio Suárez

"La gente mayor y la tecnología"

Aloisio Suárez

Conozco a varias personas mayores que tienen dificultades para manejar aparatos como ordenadores, tabletas, etc. O que no los tocan y directamente los rechazan.

            Según un estudio del BBVA del año 2020 basado en datos de Eurostat: “Hay una parte de la población española cuyas dificultades en el acceso y uso de las tecnologías digitales hacen que no puedan aprovechar los beneficios que brindan los avances en la digitalización. Casi la mitad de las personas entre 65 y 74 años que utilizan internet cuentan con habilidades digitales bajas. Existe una brecha digital en España que afecta especialmente a las personas mayores lo que ha provocado en las circunstancias actuales, la necesidad de ponerse al día muy rápido.”

            Hace ya algunos años que la UE ha ampliado el concepto de analfabetismo de tal manera que el nuevo incluye habilidades mínimas con la tecnología digital. Así que se consideran personas analfabetas a las que carecen de habilidades mínimas con la tecnología informática.

            Vivimos en la era de la información y, más concretamente, de la información digital, por lo que las personas deberían hacer un esfuerzo para adaptarse a estas novedades.

            Las personas que no se adaptan al uso de las tecnologías corren el riesgo de ser excluidas del convivio social en algún momento.

            Algunas personas adultas, incluidas las mayores, suelen mostrar su incomodidad  cuando deben reconocer que no saben o no son capaces de hacer algo, especialmente si ese algo está relacionado con la tecnología.

Soy una persona mayor y sufrí ese problema cuando introdujeron los ordenadores en mi lugar de trabajo hace ya muchos años. Tuve que adaptarme y me adapté.

            La gente mayor que tiene problemas con la tecnología debería hacer un esfuerzo e interesarse por aprender a manejar los aparatos tecnológicos, en especial ordenadores y tabletas y, si hace falta, buscar ayuda.

Tecnoloxía

Esta ayuda a las personas mayores en el manejo de las tecnologías debe ser ejercida, por lo general, de una manera muy especial. Las personas mayores acumulan una gran  experiencia  pero con la vivencia es normal que hayan desarrollado distintos tipos de bloqueos psicológicos. Estas personas suelen tener necesidades educativas especiales y deberían ser ayudadas por personal con habilidades pedagógicas y experiencia en ese tipo de alumnado.

            Estoy hablando de aprender. La persona que aprende debe hacer prácticas. Si no hay prácticas, no hay aprendizaje duradero. Lo normal es que las dudas en el uso de la tecnología aparezcan con la práctica.

Hay que practicar con frecuencia. Preferentemente a diario, aunque sea poco tiempo cada día.

            Lo que se aprende un día, si no se practica, se olvida.

            Pero no es solo eso.

            La tecnología en general, es decir, los aparatos y las aplicaciones, en su gran mayoría fueron creados en Estados Unidos y, por eso, es muy frecuente que aparezcan términos en inglés cuando se hace uso de ellos.

            Esta es una asignatura pendiente para mucha gente, sobre todo, gente mayor.

            No hay que tener miedo al inglés. No hace falta saber hablar o escribir. Simplemente hay que saber cómo traducir las palabras cuando aparecen. Para eso se puede usar el traductor de Google que yo creo que funciona muy bien.

Aloisio Suárez

Aloisio Suárez

Position

Chámome Aloisio Suárez Arroyo e estou xubilado. O meu pai era español, nacido en Cotobade, e foise a traballar a Brasil. Eu nacín en Brasil hai 66 anos. No ano 1997 vin a vivir a España coa miña familia, a muller e dous fillos. Teño a carreira de Física, aínda que tamén estudei Enxeñería e Matemáticas. Sempre traballei como profesor impartindo clases de Matemáticas, Física e Informática. Dei clases de Informática desde o ano 1985 ata 2013. Estou en contra do sistema capitalista e non creo na democracia. Para min, nunha sociedade de clases o que hai é democracia para unha clase ou para a outra. Participei en distintas formacións políticas de esquerda en Brasil e en España. En especial participei en Podemos, en Pontevedra, desde 2014 ata 2019. Fun membro do Consello Cidadán Municipal de Podemos en Pontevedra ata a súa extinción.

Un perfil de nuestra sociedad

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

Os secadoiros de congro de Muxía por Antón Castro

Os secadoiros de congro de Muxía por Antón Castro

Secar ou curar congro é unha actividade artesanal que permite a conservación deste peixe branco seguindo unha tradición ancestral que posiblemente se remonta á Idade Media e, máis probablemente, ao Renacemento (séculos XV e XVI). É cando aparecen documentados os primeiros intercambios dunha economía de troco entre algúns portos galegos e diferentes vilas de Cataluña, Aragón e Castela, rexións -ou comunidades autónomas- demandantes do produto, as mesmas zonas que hoxe seguen importando o congro curado, elaborado en Muxía.

porto Muxía

Porto pesqueiro de Muxía (A Coruña)

cabrias

Cabrias para o secado natural do congro (Secadero de Miguel Diz)

A mediados do século pasado, a transformación do congro fresco en congro curado ou secado desapareceu como actividade dos portos galegos, agás no de Muxía, que converteu esta industria nun signo identitario da súa economía máis tradicional.

Desde entón, os seus secadoiros son os últimos exemplos desta modalidade en Europa e configuran, cos seus rexos varais entrecruzados de madeira, que forman unha estrutura ortogonal e xeométrica, unha paisaxe arquitectónica aérea e transparente (as cabrias), malia que, nos últimos anos, a súa escenografía máis complexa, en diferentes pisos, decrecese polo menor volume de traballo.

Cabrias baleiras

Cabrias baleiras de congro

caseta

Caseto de traballo. Estado actual

Seguindo o procedemento tradicional e secular, que é o que aínda se utiliza na actualidade no secadoiro da Pedriña, da empresa familiar Miguel Diz, anteriormente José Castro ou Herdeiros de José Castro –a única que se esforzou, aínda en contra dunha maior rendibilidade económica, por facer permanente os vellos usos da tradición-, o congro sométese a diferentes procesos na súa preparación:

O primeiro é o esmonifado ou esmunifado, que consiste en abrirlle a cabeza cunha machada encol dun cepo baixo.

Cepo

Cepo de esmunifado

A continuación, e nunha táboa inclinada, á altura do van, realízase o lañado, que esixe a utilización dunha poda de contorno curvo, coa cal se abre o peixe lonxitudinalmente para extraerlle as magas e o lombo cárnico.

Lañado
lañado2

Lañado do Congro

lañado3

Con posterioridade, e facendo uso dun coitelo moi ben afiado de considerables dimensións, procédese ao furado (agujereado no orixinal), acción que permitirá un secado máis san e intenso.

agujereado

Furado do congro

lavado, agujereado e lañado

Lañado, furado e lavado do congro

A partir de aí, o congro sofre un minucioso lavado, ben facendo uso da auga do mar, aproveitando as ondas dos cantís próximos, ou ben fregándoo en grandes cubetas ou pilóns. A tradición esixiría sempre o primeiro procedemento, en tanto que os procesos de lavado intenso e hixiénico que conleva ter restras de congros atados, sometidos ao intenso vaivén da ondada, durante un tempo prudencial, supoñen unha limpeza non só natural, senón tamén un ritual depurativo, imposible de conseguir nos pilóns. Un proceso que fai gañar calidade ao produto, aínda que supón, como explicabamos anteriormente, unha maior perda de tempo e, no seu momento, maior cantidade de persoal para executar esta faena.

lavado

Lavado do congro en pilón

Unha vez finalizado o citado ritual do lavado marítimo, o congro pasa a unhas mesas, próximas ás cabrias, para envaralo, é dicir, para introducirlle unha vara na parte superior do tecido cárnico, aproveitando os buracos desa parte, co fin de obter a súa rixidez e un mellor secado ou curado, suxeitando o extremo da devandita vara ao peixe mediante uns sinxelos e finos cordeis (función do atado).

Envarado 1
Envarado 2

Envarado do congro e preparado para ser colgado nas cabrias

Envarado 3

Finalmente o congro cólgase nas cabrias (colgado) e, despois dunha ou dúas semanas, dependendo da climatoloxía –en particular do tipo de vento e do sol, buscando sempre a bonanza do Nordeste- estará listo para o proceso de enfardado nunha prensa e a embalaxe ulterior con fío e tea de saco, listo xa para a exportación.

cabrias

Congro colgado nas cabrias

Secado

Congro en proceso de secado

Os secadoiros de congro de Muxía constitúen, na actualidade, o último signo dunha economía viva que se nutre dunha tradición secular, pero tamén son o símbolo dunha profunda riqueza etnográfica que une pasado, presente e futuro na sorprendente escenografía estética das cabrias, cuxos varais perfilan os límites entre o horizonte, o ceo e o mar.

É de subliñar que o único secadoiro de congro que segue os procedementos clásicos de curado e secado, na actualidade, é o da empresa familiar Juan Diz Martínez e o seu neto Miguel Diz. Estes procedementos son apreciados e postos en valor polos expertos en congro curado, netamente polos comerciais de Calatayud, que seguen a tradición ancestral ou secular dos seus predecesores, importando desde Muxía o groso do volume da produción anual dos seus secadoiros, que posteriormente distribúen pola xeografía española e a algún dos países europeos.

O descrito traballo artesanal marca unha diferenza de calidade no produto e reflíctese no prezo final do mesmo, cuxo valor en quilo aumenta fronte a recentes modus operandi nos que o secado ou curado se logra con medios artificiais, alleos á tradición.

Xosé Antón Castro Fernández

Xosé Antón Castro Fernández

Profesor de Arte contemporánea

Doctor en Historia del Arte por la Universidad Complutense de Madrid.   Licenciaturas de Filosofía y Letras –Historia del Arte– y de Historia (Especialidad de Arqueología) por la Universidad de Santiago de Compostela y Literatura Francesa en La Sorbona (Paris).  Cursos de arte contemporáneo en Lausanne, Barcelona, New York, Madrid y Paris. Miembro del AICA-France (Asociación Internacional de Críticos de Arte, de Paris).

Ha sido profesor de Arte Contemporáneo, profesor visitante o impartido másters y cursos en diferentes facultades universitarias –Bellas Artes y Ciencias Sociales de la Universidad de Vigo, Instituto Superior de Arte de La Habana, Queensborough Community College. The City University of New York, Bellas Artes de Salamanca, Università degli Studi de Milano …-   y anteriormente en París, donde vivió la década de los ochenta.

Ha sido Director del Instituto Cervantes de Milán (2004-2008) y del IPCE (Instituto del Patrimonio Cultural de España) del Ministerio de Cultura (2008-2010).

Hasta este año 2022 fue Catedrático de Arte Actual de la Facultad de Bellas Artes de Pontevedra de la Universidad de Vigo.

A illa de Esculturas de Pontevedra, a natureza como un poema

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

A máquina que derrotou a Napoleón Bonaparte  por Ramón Caride

A máquina que derrotou a Napoleón Bonaparte por Ramón Caride

Debo confesar que os meus coñecementos de xadrez son moi rudimentarios. No caso de ter que levar unha soa cousa a unha illa deserta –unha desas preguntas absurdas que adoitan aparecer nas entrevistas- este xogo nunca sería a miña primeira opción. E non obstante, ou nembargantes, como se dicía antes, ou denantes, o corazón ten razóns que a cabeza tampouco entende nunca. En consecuencia, o xadrez paréceme un excelente tema literario. Redímeme, ou confórtame, que o mesmo –a ingnorancia neste asunto e o interese pola súa variante  estética- lle pasa ao mestre Xosé Luís Méndez Ferrín, autor dun interesante relato titulado Xeque mate, publicado no volumen Crónica de nós (1980) O mesmo Ferrín en persoa, díxome, para a miña sorpresa, que endexamais fora xogador de xadrez, e aínda que, para facer este relato, non se acordara nin de como se movían as pezas; iso non lle impideu facer un gran relato co xogo das brancas e as negras como eixo do argumento. Non sei se o relato de Ferrín estará influído, ou non, por outro gran relato sobre xadrez, feito por outro mestre da literatura fantástica e non só, o británico nado en Shangai, J. G. Ballard: a narración titulada End Game, ou Final de partida (1963), traducida pola mesma Aurora Bernárdez, daquela muller de Julio Cortázar. O máis probábel é que, tendo ambos relatos moitas coincidencias, se fixesen dun xeito totalmente independente. Ou non foi así? O problema daríanos pé a pensarmos sobre a conciencia global do xénero humano, a metaconciencia colectiva humana, un dos temas recurrentes da fantasía científica: Existe algo semellante a unha supermente pensante que abarca toda a humanidade, e da que os individuos, cada ser humano, seriamos como meros apéndices? Isto explicaría porque persoas distanciadas xeográficamente e de culturas diferentes, teñen de repente e case ao mesmo tempo, unha mesma idea, sexa científica ou literaria. Eu mesmo teño explorado esta posibilidade nun dos meus relatos de Flash-Black 13, o titulado O reinado dos ceos.

      Outro dos moitos argumentos literarios relacionados co xadrez é a posibilidade de crear unha máquina pensante que sexa quen de gañar ao xedrez, mesmo a todo un campión do mundo. Mais isto xa pertence ao campo da realidade, non ao da fantasía. E desde hai xa varias décadas: Deep Blue foi unha supercomputadora desenvolvida polo fabricante estadounidense IBM para xogar ao xadrez. Foi a primeira que venceu a un campión do mundo en posesión do título, Gary Kaspárov. Isto ocorreu o 10 de febreiro de 1996, nunha memorable partida, xogada a ritmo lento, pois a velocidade daquela máquina non daba para máis. Con todo, Kaspárov gañou 3 e empatou 2 das seguintes partidas, derrotando finalmente a Deep Blue por 4-2, naquel primeiro encontro, que concluíu o 17 de febreiro de 1996. Pero unha nova versión da computadora, llamada Deeper Blue xogou de novo contra Kaspárov en maio de 1997, gañando no novo encontró, a 6 partidas, o artefacto, por 3 1⁄2 a 2 1⁄2, o que o convertíu na primera computadora en derrotar a un campión do mundo vixente nun encontro con ritmo de xogo de torneo estándar. Hoxendía unha pescuda pola rede sobre a disputa home-máquina sobre un taboleiro de xadrez, semella deixar poucas dúbidas. Os informáticos defenden que as máquinas poden gañar a calquera xogador de xadrez do mundo por tanteo, mália que poidan perder algunha partida. Ou se cadra non mirei tampouco as páxinas que defenden o contrario.

O máis curioso é que tampouco nada disto é cousa de hoxe, nin sequera deste século. Xa en 1796, había un asombroso autómata coñecido por O Turco que xogaba ao xadrez e gañaba moitas veces. Unha máquina que era quen de destacar no xadrez, e que causou furor na súa época.

      O Turco foi unha famosa estrutura que era presentada ao mundo explicando que era un autómata, e que xogaba só ao xadrez, por si mesmo. Foi construído por Wolfgang von Kempelen (1734-1803). Tiña a forma dunha cabina de madeira de 1.20 cm × 60 cm × 90 cm, cun manequí vestido con túnica e turbante sentado sobre ela. A cabina tiña varias portas que unha vez abertas, antes de cada partida, mostraban só un mecanismo de reloxaría; e que cando se achaba activado era capaz de xogar unha partida de xadrez contra calquera xogador humano a un alto nivel. Con todo, crese que a cabina era unha ilusión óptica ben preparada, que permitía a un mestre do xadrez de baixa estatura esconderse no seu interior e operar ao manequí. 

O turco

       O Turco sería quen de facer isto grazas a que os ollos do manequí enviaban ao mestre do xadrez agachado na caixa as posición das pezas do taboleiro por medio de espellos, ou a que este as enxergaba por outro procedemento disimulado aos milleiros de espectadores, segundo as diversas explicacións ao respecto. En teoría calquera mestre de xadrez humano podería gañarlle, pero o mestre escondido dentro do Turco contaría cunha pequena -ou grande- vantaxe psicolóxica, ao poder asustar ao seu opoñente facéndolle crer que o Turco en realidade era un autómata omniscente, o cal poñía nervioso ao retador, impedíndolle desenvolver os seus coñecementos sobre o xogo con tranquilidade. De feito, O Turco gañaba a maioría das partidas.

      Kempelen exhibíu por primeira vez ao Turco na corte da emperatriz de Austria María Teresa en 1770, realizando posteriormente unha xira por Europa durante varios anos da década de 1780. Durante esta época, O Turco foi exhibido en Paris, onde xogou unha partida contra Benjamin Franklin, que este perdeu. Logo da morte de Kempelen en 1804, o autómata pasou por moitas mans, acabando nas de Johann Maezel (1772-1838).O segredo do seu funcionamento foi ben conservado, así e todo, malia que moitos pensaran que se trataba dun engano, e que mesmo construiran duplicados ou adicaran libros a demostrar o fraude.

   En 1809, O Turco derrotou a Napoleón Bonaparte en Schönbrunn, durante a campaña da batalla de Wagram (5 a 6 de xullo de 1809). Aínda quedaba suficiente misterio para permitir ao Turco continuar as súas xiras. Nunha destas campañas chegou aos Estados Unidos, onde foi obxecto dun maxistral ensaio por parte do mesmísimo Edgar Allan Poe (O xogador de xadrez de Maelzel, Maezel’s chess-player, 1836). Foi Poe quen finalmente desmontou -alomenos literariamente- o timo do autómata intelixente, razoando cun maxistral método deductivo. Un texto no que Poe demostra, ben ás claras, a razón pola que el é o verdadeiro inventor da narrativa detectivesca. 

Napoleón

    Este ensaio, que pode acharse en internet e descargarse libremente, constitúe unha verdadeira peza mestra. Poe conclúe que hai un home agochado dentro da máquina, mais non o fai en base as medidas do artefacto, á truculencia da posta en escea, nin a ningunha outra proba externa, senón exclusivamente en base aos movementos que o autómata mostra cando xoga. Poe ensina a mirar o que ven todos.  Streampunk puro e duro. E sinto terlles adiantado o final dese marabilloso texto de E. A. Poe, tan engaiolante como calquera dos seus ben coñecidos relatos do cabaleiro Auguste Dupin, xúrolles. Mais, como sempre pasa nas grandes obras, saber o final desa alfaia literaria non lle quita mérito ningún, antes ao contrario. Que a desfruten.

Ramón Caride Ogando

Ramón Caride Ogando

Profesor de Bioloxía, escritor

Ramón Caride Ogando naceu en Cea, Galicia, en 1957. Estudou Bioloxía na Universidade de Santiago de Compostela e  traballou como profesor de secundaria. É un prolífico escritor que cultivou diversos xéneros como a poesía, a narrativa para nenos e adultos e o ensaio. Escribe en galego, e a súa primeira obra narrativa publicouse en 1990, “Os ollos da noite. Algunhas das súas obras traducíronse ao castelán como Perigo vertical, O futuro roubado, Ameaza na Antártida ou O frío azul. Pola súa produción de literatura infantil e xuvenil, o autor galego foi recoñecido co Premio Merlín. Tamén se fixo con premios como “Risco ou Café Dublín”, polas súas novelas. É un dos fundadores da revista A Santa Compaña de Cambados(segunda época) e colaborou como columnista en El Mundo, Faro de Vigo ou O Correo Galego.

“No 2017 xubilouse do ensino formal, da escrita por agora aínda non”

Santi Plays Guitar

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

Ai Nicaragua, Nicaragüita por Peque González Nóvoa

Ai Nicaragua, Nicaragüita por Peque González Nóvoa

O 19 de xullo de 1979, os guerrilleiros do Frente Sandinista de Liberación Nacional (FSLN), entraron en Managua, a capital de Nicaragua, para “tomar o ceo por asalto”. Ese día, conmemórase anualmente como o Día da Revolución.

O Frente, como é nomeado en Nicaragua, tomou o seu nome de Augusto Sandino, quen, a inicios do século XX, encabezou a guerrilla que loitou contra a intervención estadounidense no país. Sandino foi asasinado por Anastasio Somoza en 1934, e o Frente derrotou por armas ao seu fillo menor, o terceiro da dinastía familiar de ditadores somocistas nicaraguanos.

O Frente fundouse en 1961 como organización político-militar, inspirada na revolución cubana. Comezou a ofensiva contra Somoza en 1974, quen marcha do país, derrotado, o 17 de xullo de 1979. 

Nicaragua foto 2
Nicaragua foto 3

No intervalo de tempo que durou o derrocamento da ditadura somocista, o Frente foi medrando en apoios, non so das clases populares, e sumou vitorias tan importantes e recordadas como a toma do Palacio Nacional, comandados pola novísima Dora Mª Téllez, quen, con 23 anos, obrigou ao goberno de Somoza a liberar a 50 sandinistas, entre eles, Daniel Ortega, presidente do país desde 2007 ata hoxe en día, anteriormente, coordinador da Xunta de Goberno de Reconstrución Nacional entre 1981 e 1984, e primeiro presidente da democracia entre 1985 e 1990, ano no que perdeu as eleccións, cando resultou gañadora Violeta Barrios de Chamorro. 

Co triunfo da revolución, constituise a Xunta de Goberno de Reconstrución Nacional, con Daniel Ortega e Sergio Ramírez en representación dos sandinistas, e Violeta Barrios de Chamorro, en representación do sector empresarial.

A Xunta puxo en marcha medidas de reconstrución como a coñecida Cruzada Nacional de Alfabetización, coordinada por Fernando Cardenal,  baseada nas teorías do pedagogo Paulo Freire, coa que se conseguiu a redución da taxa de analfabetismo do 50% ao 13%. Carlos Mejía Godoy,  o cantor da revolución, compuxo o himno da cruzada. Nesta campaña participaron miles de mozos nicaraguanos e doutros países, moitos españois, que se achegaron á revolución sandinista. 

Nicaragua 4

A guerra non rematou en Nicaragua coa vitoria da Revolución. Entre os anos 1980 e 1990, a chamada Contra ( contra revolucionarios), guerrilla financiada por Estados Unidos e apoiada polo seu presidente daquela, Ronald Reagan, fundamentalmente a través da CIA, levou a cabo unha ofensiva armada continua contra o goberno e o pobo nicaraguano. O Tribunal da Haya condenou a Estados Unidos a indemnizar a Nicaragua, por estas accións, con 17.000 millóns de dólares.

Non foi o goberno de Estados Unidos a única inxerencia estranxeira en Nicaragua. No ano 1983, o Papa Wojtyla, Juan Pablo II, visita o país. O ministro de Cultura, Ernesto Cardenal, sacerdote, recibiuno axeonllado, e a imaxe co dedo de amoestación do Papa por formar parte do goberno sandinista, deu a volta ao mundo. 

No empeño da Igrexa Católica contra o goberno nicaraguano, suspendeu do exercicio do sacerdocio a varios membros destacados, entre eles Ernesto Cardenal e o seu irmán Fernando, defensores da Teoloxía da Liberación. O Papa Francisco revocoulles esta suspensión. 

Nicaragua foto 5

Atraídos por unha revolución que foi carismática para a esquerda mundial, moitas persoas acudiron a Nicaragua para cooperar nun país en construción. Numerosas ONG instaláronse no país, coas respectivas contra-partes nicaraguanas, e numerosos países, maioritariamente europeos participaron, a través das súas Axencias de cooperación internacional, no seu desenvolvemento. Destacar aquí o papel da ONG Axunica, con base en Lugo, liderada por Ana Mª Vila Montero, que reside en Granada (Nicaragua) desde os tempos da revolución ata o ano 2018. O traballo desta ONG, como o de tantas outras en distintas comarcas do país, céntrase nas zonas rurais, co obxectivo de estender a educación a través de preescolares con comedores e de becas de aloxamento na cidade para cursar a secundaria á que non teñen acceso nos lugares onde viven. A súa metodoloxía de traballo pasa polo empoderamento das mulleres como axentes activas na vida das súas zonas. Hoxe en día, a contra parte desta ONG, presidida no seu momento por Fernando Cardenal, e outras 200, está prohibida polo goberno de Daniel Ortega e a casa comunal de Granada, Cally Tanday, na que residín na miña etapa de cooperante en 2012, construída coas achegas da AECI e o concello de Lugo, está sen uso.

Nicaragua foto 6
Nicaragua foto 7
Nicaragua foto 8

Ao longo dos anos, en Nicaragua levouse a cabo unha transformación económica e social. Os sandinistas teñen impulsado  programas sociais que levaron ao descenso da  enorme pobreza rural, cunha taxa do 70% en 1993 ao 59% en 2015, segundo datos do Banco Mundial. O PIB e a renda per cápita son dos máis baixos de América.

Nicaragua foto 9

O avance nos dereitos das mulleres, impulsado por organizacións e movementos feministas dentro e fora do Frente, encabezados por mulleres sandinistas,  quedaron plasmados no ano 1996 coa Lei 230 sobre violencia intrafamiliar. No ano 2013 a reforma desta lei supuxo un claro retroceso nos dereitos das mulleres, así como o  desmantelamento da atención integral ás mulleres, que con tanto esforzo se construíra, nun país cun elevadísimo índice de violencia de xénero. O aborto está prohibido en Nicaragua, sen ningún tipo de excepción terapéutica.

No plano político, Daniel Ortega ven concentrando, desde o ano 2007, gran cantidade de recursos públicos e privados no seu entorno familiar, e o control dos resortes da administración do estado, incluído o exército, a policía e o poder xudicial. No ano 1990, entre a data da derrota electoral e a toma de posesión do novo goberno, tivo lugar a coñecida Piñata, pola que se transferiron inmobles e bens públicos a organizacións do Frente e a dirixentes do entorno orteguista.

No ano 1995, destacados sandinistas, desconformes coa traxectoria do Frente, fundan o Movemento de Renovación Sandinista (MRS). Nomes destacados da revolución e novas personalidades implicadas na actividade social do país, agrupáronse baixo a idea da renovación e a democratización das institucións. Sergio Ramírez e Gioconda Belli, os escritores nicaragüenses máis universais, despois de Rubén Darío, a comandante e historiadora Dora Mª Téllez que foi vicepresidenta do Consello de Estado e ministra de saúde nos anos 80, o exvicecanciller do primeiro goberno sandinista Víctor Hugo Tinoco, a avogada Ana Margarita Vigil, Ernesto Cardenal, son nomes ligados ao MRS, actualmente denominado Unamos e partícipe da Unidade Nacional Azul e Branco.

Movemento de abril 

No ano 2018, en abril, unha comuñón de descontentos xeralizados no país, plásmase en diferentes mobilizacións autoconvocadas, sen directrices ou vangardas organizadas. O detonante das primeiras mobilizacións, lideradas por estudantes universitarios, foi a protesta contra a reforma da seguridade social, ao que se sumaron os campesiños agraviados pola ameaza de expropiacións pola venta a unha empresa estranxeira da concesión do futuro canal, o movemento feminista e un descontento xeral polo control férreo do goberno e unha burocracia asfixiante.

A resposta do goberno de Daniel Ortega foi a violencia e a represión. Durante os meses posteriores sucedéronse as mobilizacións, encabezadas fundamentalmente polo movemento estudantil e as denominadas “Nais de abril”, contabilizándose máis de 300 persoas mortas polas forzas policiais e para-policiais. O éxodo ao exilio ou a emigración proporciona cifras de ata 70.000 persoas que abandonaron o país. Varios intentos de negociación e mediación remataron sen continuidade, pola feroz represión instaurada.

A represión policial deu paso a represión política. O goberno pechou e incautouse dos medios de comunicación que non lle eran afíns. Xornais emblemáticos e tradicionais como La Prensa e Novo Diario pecharon as súas edicións, e outros como Confidencial foron asaltados e reinvéntanse no exilio.

Nicaragua foto 10

En Novembro de 2021, celebráronse en Nicaragua eleccións xerais, nas que Daniel Ortega alzouse coa vitoria, despois de ter encarcerados e anulada a candidatura de ata sete aspirantes á presidencia do país.

Todas as persoas nomeadas anteriormente, agás Daniel Ortega, están presas, no exilio ou faleceron hai pouco, como os irmáns Fernando e Ernesto Cardenal, quen foi sometido a unha enorme persecución  política nos últimos anos.

Dora Mª Téllez, Victor Hugo Tinoco e Ana Margarita Vigil permanecen presos, xunto con máis de 150 persoas, desde o ano 2021, no cárcere do Chipote, lugar de terror tristemente coñecido ao longo da historia pola torturas somocistas que padeceu o propio Ortega, e nos últimos meses, enfrontados a tribunais denunciados por falta de imparcialidade e condenados ata a 13 anos de prisión.

O cantante da revolución,  Carlos Mejía Godoy, e os escritores Sergio Ramírez e Gioconda Belli, viven no exilio, como máis de 100.000 persoas, que buscaron refuxio maioritariamente en Costa Rica.

A esquerda europea e española máis tradicional, aferrada a posicionamentos caducos, cústalle traballo denunciar a ausencia de democracia e o totalitarismo que vive o país. No tempo no que se abren as grandes alamedas en Chile, Honduras e Colombia, en Nicaragua apodrecen os malinches e as nubes cobren os volcáns, o lago e as numerosas vilas e cidades deste “paisito” que tantas alegrías nos ten dado. 

Nicaragua Foto 11
Peque González Novoa

Peque González Novoa

Profesora

Son Peque González Nóvoa. Nacín en Pontevedra hai 63 anos, nunha familia das de aquela, “numerosa”. Estudiei Psicoloxía en Santiago e dediquei toda a miña vida laboral á docencia, no ensino público; nos primeiros anos como mestra de infantil e posteriormente como orientadora, ata que hai dous anos decidín pasar a esta etapa chamada xubilación. 

No meu percorrido de vida acostumo a definirme como muller, mestra, nai e avoa, sen orde prevalente, por que considero que son os elementos que conforman quen son.

Achégome a este grupo de xente que tivo a boa idea de poñer en marcha este proxecto “De vella a bella” coa intención de aprender e poder aportar un micrograo de area. Neste contexto no que vivimos, e nesta situación de pandemia, creo que todo o que implique a activación das persoas, sexa cal sexa a súa idade, é positivo. 

Encadernación Viñas

máis artigos

Do 3 ao 9 de Outubro 2022

Do 26 de Setembro ao 2 de Outubro 2022

Como afrontar a Xubilación en Onda cero

Do 19 ao 25 de setembro 2022

Actividades do 12 ao 18 de setembro 2022

Actividades do 5 ao 11 de setembro 2022

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

Polacos y rutenos por Luis Guereñu

Polacos y rutenos por Luis Guereñu

Polacos y rutenos

Luis López de Guereñu

La larga y profunda historia de Europa hace que se den fenómenos que han quedado en el olvido, al menos en parte y son cosa solo de especialistas. Entre el sureste de Polonia y el oeste de Ucrania, estados actuales, se encuentra el espacio geográfico de Galicia o Galitzia, según la grafía que usan unos y otros. En poder del imperio austriaco y luego austro-húngaro, varias comunidades han convivido, pero sobre todo polacos y rutenos, estos últimos una suerte de ucranianos aunque asimilados tardíamente a esta nacionalidad y con lengua propia (por lo tanto rasgos culturales propios). 

Cuando Stalin, Churchill y Roosevelt se reunieron en la población balnearia de Yalta en febrero de 1945, la guerra mundial ya estaba ganada para los aliados, aunque todavía morirían miles de europeos, asiáticos, africanos y de otros continentes. Al sur de la península de Crimea y al borde del mar Negro, en Yalta se acordó que se separase de Polonia un territorio de unos 177.000 km2 y se anexionase a la Unión Soviética. Los once millones de habitantes que tenía ese territorio al comenzar la II guerra mundial, según Jedrzej Giertych, hablaban lenguas distintas: más de cuatro millones polaco, cuatro millones ruteno, más de un millón bielorruso, un millón hebreo, ochocientos mil polesio (un dialecto ucraniano), ciento treinta mil ruso, ochenta y cuatro mil lituano, ochenta mil alemán y treinta y cinco mil checo. Más de seis millones eran católicos de rito latino y casi tres millones católicos de rito griego, casi cuatro millones ortodoxos griegos, más de un millón judíos, cien mil protestantes y ochenta mil que profesaban diferentes tipos de religión (musulmanes entre otros). Casi no se puede pedir mayor complejidad para un territorio relativamente pequeño.

Para el que conozca mínimamente la historia de Polonia como estado y de los polacos como pueblo, lo ocurrido en Yalta no debe extrañar, pues Polonia ha sido objeto de reparto entre las potencias vecinas en repetidas ocasiones, sobre todo en la segunda mitad del siglo XVIII. Por lo que respecta a la Conferencia de Yalta, Galitzia oriental fue incorporada a la Ucrania soviética y la occidental a Polonia. 

Galitzia, si nos remontamos a la edad media, había pertenecido a la monarquía polaca desde mediados del siglo XIV, aunque poco después pasó a poder de los húngaros para volver a Polonia. Esta inestabilidad se debe a la extinción de la dinastía que gobernaba Galitzia, lo que hizo que unos y otros se la disputasen, pero la mayoría de población polaca inclinó a favor de Polonia aquel territorio. Ya entonces estaba poblado por polacos, rutenos, ucranianos no rutenos, judíos y alemanes.

Cuando terminó la primera guerra mundial se produjo una guerra en Galitzia entre los partidarios de Polonia y un movimiento separatista ruteno, que se desarrolló entre los años 1918 y 1919, aunque según algunos autores estos nacionalistas contaron con apoyo internacional. A las autoridades del vencido imperio Austro-Húngaro les interesaba debilitar al reciente estado soviético y a Polonia, que se beneficiaría de una parte de territorio antes bajo soberanía austríaca, aunque con un cierto grado de autonomía. Un comité separatista, liberado del poder austríaco, proclamó la independencia de la “República de Ucrania occidental”, patria de los rutenos. Parece ser que Lloyd George, liberal en materia ideológica, primer ministro británico en el momento, apoyó a los separatistas; puede que porque como galés había apoyado a los nacionalistas de su país contra el centralismo londinense, pero también influiría la intención de debilitar a la que pronto se llamaría Unión Soviética.

Algunas ciudades jugaron un importante papel por su relevancia cultural, política o por haber sido centro de decisiones. Lwów era la capital de Galitzia con su universidad, que pasó por vicisitudes derivadas de la conflictividad en la región. Sufrió mucho durante la primera guerra mundial y su reconstrucción a partir de 1918 coincidió con el intento secesionista ruteno. Cracovia fue centro de la identidad polaca al recobrar los polacos su independencia tras la ocupación rusa desde 1815. Shitomir, por cuanto en 1918 se estableció allí la capital provisional de la República Socialista Soviética de Ucrania, al noroeste del país.

mapa Europa

Contra el separatismo se levantó la ciudad de Lwów a comienzos de noviembre de 1918, acaudillada por Czeslaw Maczynski, que como antiguo militar del imperio austró-húngaro tenía experiencia militar, pero en las operaciones no intervino autoridad polaca alguna, ya que Polonia no era todavía independiente. La ciudad había sido sitiada por los separatistas rutenos. Mientras tanto, Cracovia había sido liberada del poder austríaco y poco después lo fue Lublin; Varsovia fue liberada de los alemanes en noviembre y Poznan en diciembre. Wilno no fue liberada hasta abril de 1919, pero con el tiempo Lwów recibió ayuda de otras regiones polacas, lo mismo que ocurrió con ucranianos que apoyaron a los rutenos. En la primavera de dicho año toda la Galitzia oriental fue conquistada por Polonia y las fuerzas militares rutenas y ucranianas fueron desplazadas a la Ucrania dependiente de Rusia.

Esto no fue todo, ya que a la victoria militar siguió la lucha diplomática. Se opuso a que Polonia tuviese la soberanía sobre Galitzia oriental Gran Bretaña, pero dicha soberanía fue reconocida por la Sociedad de Naciones en marzo de 1923. En realidad había muchos polacos en el país consecuencia de migraciones a lo largo de los siglos, sin perjuicio de que, como se ha dicho más arriba, también hubiera rutenos, ucranianos no rutenos y miembros de otros colectivos nacionales y/o religiosos. De todas formas el movimiento ruteno y sus aspiraciones nacionalistas existían desde los movimientos liberales del siglo XIX, particularmente desde 1848, que realizó sus actividades, de muy corto alcance, dentro del imperio Austro-Húngaro.

Habrá que esperar a la ocupación alemana de 1939, que colmó el vaso de la paciencia de los gobiernos británico y francés, para que Polonia volviese a ser ocupada militarmente por nazis y soviéticos, como si el tiempo no hubiese transcurrido: los nazis unieron Prusia oriental a Prusia occidental y Stalin se comportó como el zar Alejandro I en 1815. La liberación de Polonia tras la segunda guerra mundial desplazó su territorio hacia el oeste, pero Galitzia quedaría definitivamente dividida en dos soberanías como muestra el mapa de arriba y de acuerdo con lo decidido -o impuesto por Stalin- en la Conferencia de Yalta.

Jose Luis López de Guereñ

Jose Luis López de Guereñ

Puesto

Jose Luis naceu en Vigo en 1951. Pasou os primeiros anos da súa vida na provincia de Salamanca, incluida a capital, regresando cando tiña 10 anos a Galicia. Realizou o bacharelato no Instituto Valle Inclán de Pontevedra. Estudiou Maxisterio e licenciouse en Xeografía e Historia, especialidade en Historia do Arte, na Universidade de Santiago de Compostela en 1975. Foi profesor no IES Valle Inclán e na Escola Pública de Adultos (EPA) de Pontevedra e no IES de Poio (Pontevedra). Ten un blog onde publica regularmente os seus artigos 

Obras: Historia de Pontevedra (1996, xunto a Antonio de la Peña Santos e Juan Juega Puig)

Historia de vida

Aceite Andalusí

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

Mario Orxales na miña lembranza por Xosé Manuel Beiras Torrado

Mario Orxales na miña lembranza por Xosé Manuel Beiras Torrado

Cando morreu Mario Orjales decontado soubemos que debiamos facerlle unha homenaxe de recordo e que nesa homenaxe debería ter voz principal Xosé Manuel Beiras Torrado. Por tantas e tantas cousas que sería longuísimo de relatar; mais, e por riba de todo, pola irmande que mantiveran como bandeira ao logo da súa vida. A irmandade como cerna da lealdade e a lealdade como alicerce de compromiso co Pais. Beiras sumouse ao acto de homenaxe no Espazo Nemonon o 7 de agosto do 2020 xunto con César Cunqueiro, Guillermo Corral e Mario Orjales, neto do homenaxeado e que tiña o encargo de declamar a Letanía de Galicia de Uxio Novoneira para pechar o acto. En contra do que é habitual Beiras traía escrita a súa intervención, esta que agora podedes ler grazas a este esforzo editorial de divulgación on line que realiza o grupo Devellabella. Desde o Ateneo de Pontevedra queremos agradecerlle a Beiras a autorización que nos concedeu de dar a coñecer esta intervención súa, coidamos que brillante e cargada de emoción histórica, e ás compañeiras e compañeiros Devellabella por darnos acollida na súa publicación. Vento na velas e avante toda. Ateneo de Pontevedra.

     Si, Orxales. Cando nos coñecimos, hai só sesenta anos, dixérame que na súa terra chamábanos ‘os Orxás’. A terra de Ortegal, beiramar bravía do cordal da Capelada, con só Cedeira no relanzo da súa ría, até a estrema norte onde abre a de Cariño e Ortigueira. De Mario aprendera eu daquela que ‘orxás’ son campos de ‘orxo’, idéntico étimo ao do orge francés, cebada en español. Decote xovial e riseiro, ás veces o Mario, por brincadeira, dicíase chamar ‘Cebadales’ -“soa ben ridículo, non si?”, engadía axiña. Como Franco Grande conmigo, cando me invocaba ceremoniosamente: “señor Orillas Tostado” -e riamos todos. Cando novos, os que, coma min, non eramos fillos de labregos e falabamos o galego urbán, tiñamos moitas lagoas no léxico do universo campesiño, que iamos enchendo nas leituras literarias e nas conversas cos nosos paisanos do mundo labrego.

     Eran os anos, dacabalo do decenio dos cincuenta e dos sesenta, da gomariza da conciencia da nosa identidade colectiva, maiormente na mocidade, na estudante, o noso eido peculiar -mais tamén na do traballo, na fábrica, no campo ou no mar. A que axiña comezaría a emigrar en masa ‘a Europa’ -esa ‘terra incógnita’ alén Pirineus onde o fascismo fora derrotado ‘manu militare’, a miseria era pasado e podía ún gañar a vida a xeito, mesmo mandar aforros aos da casa. Aquela que, a Mario e nós todos, motivabanos para tornármonos cidadáns activos, esculcarmos na identidade do noso país, aprendermos a descifrar as claves dos andacios que padecía, e comprometérmonos na angueira da súa descolonización, contribuíndomos así á emancipación social, cultural e política das xentes de noso. A empezar polo idoma e a cultura. As clases informais de galego, os grupos estudantís de teatro en Compostela, a nova xeración de escritoras e escritores, dende Mourullo a Ferrín, de Xohana Torres a Franco Grande ou García-Bodaño   E moi axiña as asociacións culturais. A primeiriña, a pioneira, ‘O Galo’, en Compostela: 1961.  Mario, Aurichu, Bodaño, Xulio Maside, Ventura Cores, foran as súas primordiais parteiras, nunha madrugada que lle inspirara o nome a Aurichu, e Cores deseñara o emblema. Deseguida nacería ‘O Facho’ na Coruña, da man de Manolo Caamaño, Rodríguez Pardo, o propio Mario e algúns máis. E logo viría a constelación delas en cidades e vilas de toda Galiza, como vagalumes escintilantes na longa noite de pedra franquista.

A empezar polo idioma e a cultura, dixen, co maxisterio socrático de Ramón Piñeiro na mitificada ‘mesa camilla’ na rúa de Xelmírez, cómpreme engadir. Mais cun implícito norte político, que moi axiña ‘os novos’ debeceriamos por facer esplícito nunha angueira de acción política tout court. A primeira iniciativa fora a convocatoria dun Consello da Mocedade, no albor dos anos sesenta. Lembro as xuntanzas e debates no Bar Viño, ao pé da Porta de Mazarelos compostelán. Mais o Consello naceu e fendeu case simultáneamente. Algúns, como Mario e mais eu, navegabamos aínda no ronsel da escola piñeirán. Outros, maiormente os que foran proseguir os seus estudos alén Padornelo, saíranse desa órbita e tiñan posicións máis radicais. Non foi posíbel a unidade e, a partir de aí, o primeiro continxente protagonizaría a fundación do Partido Socialista Galego (PSG), e  o outro a da Unión do Pobo Galego (UPG).

Mario Orxales

Foto de Mario Orxales de Wikipedia

Así foi como, en agosto do 1963, no despacho de advogado de Sebastián Martínez Risco, na Coruña, un pequeno fato dos novos, con algúns non tan novos, e mesmo algúns dos máis veteranos, levantan acta de constitución do PSG na clandestinidade. Alí están Mario, Caamaño, Salvador Rei, Bodaño, Rodríguez Pardo, mais tamen vellos loitadores como Cesáreo Saco, Paco del Riego, Pombo ou Amando Losada. Mesmo asisten dous membros da direición do Moviment Socialista de Catalunya de Josep Pallach, un diles o grande Edmond Vallés, que fora con Pallach un dos fundadores no exilio francés en 1945 e xa padecera a cadea franquista nos cincuenta. Non estaba eu mesmo, en troques. Dende 1957, xa licenciado en Compostela, os meus estudos e inquedanzas leváranme a Paris, primeiro, e Madrid, despois, e durante ese periodo a miña relación con Mario e os demáis en Compostela fora intermitente, en retornos intensos, mais intercalados e interrumpidos, como o Intermezzo Interrotto do Concerto para Orquestra de Bartok. De xeito que no vran do 63 eu non estaba aínda de volta na Galiza, mais fora informado e adherírame á decisión de fundar o PSG. Retornado no outono para ficar xa na patria, e afincado en Vigo, integraríame de cheo nas actividades do partido. Aí comenza o período de máis íntima e constante relación persoal de amizade e camaradaxe con Mario, que ía durar deica o remate do rexime franquista e a desfeita das eleicións ás Cortes de 1977. Amizade, camaradaxe e, por riba e alén diso, unha absoluta confianza e un profundo e recíproco cariño fraternal que  perdurou após esa dramática conxuntura.

No PSG, Mario foi talvez a cabeza máis imaxinativa e o espírito máis permanentemente activo e xovial, e Caamaño o máis metódico e optimista traballador e activista. Ao longo dos anos sesenta, Mario, Caamaño, Salvador Rei e mais eu, con Valentin Arias desque se trasladou a Vigo como mestre, formabamos unha equipa tan compenetrada que mesmo ás veces sobraban as palabras para nos entendermos. Se a fundación do partido fora no vran do 63, a primeira asemblea tivo lugar en setembro do 64: apenas unhas ducias de militantes, reunidos na biblioteca da Fundación Penzol, debatemos e aprobamos os primeiros Principios ideolóxicos e políticos do PSG, de carácter socialdemócrata, nacionalista, federalista e internacionalista nos ámbitos español e europeu -cun  apéndice un chisco disonante que postulaba a planificación económica descentralizada. Con todo, naquela época, un Olof Palme ou un Bruno Kreitsky concordarían con ese plantexamento.

     Tan certa era a asunción na prática da nosa vocación internacionalista que, apenas un mes máis tarde, o recén nado PSG ía participar clandestinamente nunha xuntanza internacional alén Pirineus. E alá fomos enviados Mario e mais eu. Estouno a ver aínda, Mario acarón de min, sentados ámbolos dous nunha terraza barcelonesa, se cadra na Rambla de Catalunya. Facemos conxecturas sobre o futuro imediato, e tentamos abesullar con optimismo o remate do franquismo. Como se fose un exercizo de visionarmos ese futuro, Mario incítame a probar cal dos dous é capaz de ler máís lonxe os letreiros dos comercios e os bares ao longo desa rúa. Os dous temos polo entón moi boa vista, e a insólita partida remata en táboas.

     Estamos a facer tempo antes de collermos o tren que nos vai levar até Imperia, na Riviera da Liguria italiana. Alí vai celebrarse a xuntanza. Será anfitrión o Partido Socialista Italiano de Nenni, que nos acollerá na súa sede nesa vila. O promotor do encontro é don Xosé Calviño, o xa entón vello venerábel e entrañabel enxeñeiro lalinés, albacea de Largo Caballero, afincado en París, líder do sector marxista e federalista do PSOE no exilio, que acollera con simpatía a fundación do PSG e decidira apadriñar a nosa ‘presentación en Europa’ e apoiar a nosa relación co MSC de Pallach, que vai participar sobranceiramente no encontro. Mais tamén vai estar un mociño valencián máis novo ca Mario e eu: é Joan Mira, do círculo de Joan Fuster, e representa os GARS (Grups de Acció i Reflexió Socialista), que serán o xérmolo do ulterior Partit Socialista del País Valencià (PSPV) auspiciado por Fuster, cos Joan e Vicent Garcès, o Vicent Ventura, o Ernest Lluch trasladado á Universidade de Valencia e tantos outros. En rigor, nese encontro de Imperia, Mario e mais eu imos participar no comenzo do que vai ser un proceso de alianzas cara un proxecto de artellamento federal que ao cabo desembocará na fundación da FPS, a efémera Federación de Partidos Socialistas do Estado Español, en 1976, cando o PSOE de Felipe e Guerra fan rebentar por dentro a Conferencia Socialista Ibérica convocada dous anos antes por Pablo Castellanos con análoga finalidade.

     Mais o compromiso de Mario coa nosa Terra non se cinxe só ao activismo político. De xeito análogo a como eu decido formarme en sistemas económicos para esculcar na patoloxía da nosa sociedade, Mario decide facelo nunha prática profisional como sociólogo no recén constituído IRYDA (Instituto de  Reforma y Desarrollo Agrario) e, xa casado con Tata, após unha breve estadía profisional en Papatrigo -moito chanceaba il adrede dese topónimo- nas terras salmantinas, afíncase en Galiza e vai desenvolver, con apaixoada entrega,  un constante e fecundo labor na comarca do Deza até que, ben anos despois, se integrará na direición provincial do servizo en Pontevedra.

     Sería excesivo tentar eu rememorar agora e eiqui o denso repertorio de informacións e matinacións que me transmitíu durante aqueles anos, relativas ao seu traballo de campo, e que tanto contribuiron a poder eu establecer un esclarecedor contrapunto entre a realidade da sociedade campesiña do entón que Mario auscultaba sobre o terreo, e as miñas análises especulativas do sistema que a configuraba. Incluídas moreas de anécdotas ben significativas, que me relataba a cotío. Lembro agora unha que me alumeara o comportamento social dos paisanos galegos no longo período do maquis antifascista e a postreira fase dos ‘fuxidos’ que, como hoxe é ben sabido, durara até o asasinato do Piloto en Belesar a comenzos dos sesenta. Entrara Mario na taberna dun vilar da comarca, e reparara nun indivíduo ao que a maioría dos parroquianos facíanlle o valeiro. Axiña averiguou que o tal indivíduo fora un delator.

     A nosa colaboración era constante. Si, quero lembrar un caso singular, situado xa a meiados dos setenta. Após a traxedia chilena de setembro do 73, os universitarios e activistas antifranquistas apañaramonos para acoller a varios cadros da Unidad Popular de Allende exiliados con destino a Europa. Un diles fora o antropólogo Raúl Iturra, que fuxira de primeiras a Inglaterra. Trouxémolo a Galiza, e fora Mario quen lle amañou unha estadía en Vilatuxe, onde Iturra morou durante un curso enteiro, coa sua muller e fillas, e realizou un riguroso estudo da sociedade campesiña en constante relación con Mario, antes de se integrar nun equipo de investigación en Compostela durante un par de anos. Esa amizade perdurou e, andado o tempo, após retornar a Cambridge, Iturra acabaría fundando o Departamento de Antropoloxía Social na Universidade de Lisboa e volveriamos ter encontros persoais.

   Mais a enorme curiosidade inteleitual do Mario e a inesgotábel fervenza ideatoria do seu caletre, postas constantemente a estrebillar co pensamento, ían darlle pulo para verquer en matinacións analíticas a cotián experiencia cognitiva da realidade social agraria galega que implicaba a prática do seu labor profisional como sociólogo do IRYDA. Como neses anos eu dirixía de facto a ‘Revista de Economía de Galicia’, e facía algúns outros cometidos na actividade da Editorial Galaxia, a intermitente troca de ideas e suxerencias entre min e Mario, Valentín Arias e tamén Manolo Caamaño, que era o incesante motor da Agrupación Cultural ‘O Facho’, traducíuse  nunha valiosa colaboración involuntaria  diles nas miñas angueiras. Así, alén da ampliación de contidos da Revista,  foron abertas novas coleicións da editorial consagradas ao eido da problemática económica e social do país. Concretamente naceron as coleicións ‘Enquisa’, ‘Agra aberta’, ‘Os Precursores’ -en referencia, non aos así nomeados por Murguía, senón aos Ilustrados galegos do XVIII- e finalmente ‘Alén Nós’. E tanto en ‘Enquisa’ como en ‘Alén Nós’, Mario ía publicar os dous ensaios que, ao meu ver, conságrano como un dos criadores  da nova interpretación e diagnose da realidade social galega que inaugurou colectivamente a nosa xeración, a partir dos alicerces botados outrora polos nosos devanceiros membros do Seminario de Estudos Galegos e a Xeración Nós. Permitídeme abusar da vosa paciente atención para rematar dicíndovos unhas palabras verbo deses dous luminosos textos do Mario Orxales máis inteleitualmente auténtico -e porén, moito me temo, descoñecido.

     O primeiro está no terceiro volume da coleición ‘Enquisa’ de Galaxia. Titulado ese volume Introdución á economía galega de hoxe, recolle os sete textos das conferencias pronunciadas por outros tantos autores no ciclo organizado por ‘O Facho’ en xuño do 1968. O de Mario titúlase A problemática sociolóxica das comunidades galegas. Lémbrome como se fose hoxe de que Mario, decote autocrítico como todo inteleitual de cerne, requeríume para revisar con il o texto que xa tiña escrito, e alá estivemos os dous encerrados unha fin de semana no  piso dil e Tata na Caeira. A verdade é que o meu rol foi análogo ao do que, na técnica novelística, se denomina ‘interlocutor mudo’, como o de La chute de Camus, por caso. Quero dicir que práticamente a miña aportación limitouse a escoitar e leitura que il ía facendo, paso a paso, do seu texto, e as dúbidas  e interrogantes que intermitentemente se prantexaba e que as máis das veces acababa por elucidar il mesmo. Iso si, con abondo interludios de digresións a dúas voces que xurdían ensarilladas como as cereixas dunha cesta.

     Ese ensaio de Mario desenvolve, como fío condutor, o proceso de inculturación e socialización do indivíduo galego, dende a nenez á maturidade, sucesivamente no circo dos xogos, no da escola e, ao cabo,  no laboral,  e en cadanseu dos contextos idiomáticos e de clase, ou ‘comunidades culturais’, existentes na nosa sociedade nos que o individuo nace e medra, ou polos que ‘transita’ ao longo da sua existencia.   Así, ao longo do texto, vai transparecendo toda a problemática sico-social característica do noso país, incluídas as patoloxías socioculturais que o entangarañan, nomeadamente a respeito da vivencia da súa realidade cultural en cada caso. Eu diría hoxe, se o Mario dende o alén mo permitise, que é unha xoia precoz de análise das formas de alienación peculiares da patoloxía do noso povo, que me trai ao maxín o famoso Retrato do colonizado de Albert Memmi, que Mario coñecía, mais en absoluto imita: é unha esculca plenamente orixinal, apoiada nun amplo repertorio de referentes teóricos solventes, mais para nada ‘libresca’ -e un tanto ‘heterodoxa’, como era ben propio del. Un fidel retrato diagnóstico da sociedade galega do entón, con lampadas de penetrante lucidez -como, por caso, o seu  retrato do ‘cacique rural’, de quen Mario di, con pleno acerto, que “non é unha institución social nada do conflito de clases, senón un produto do desaxuste cultural e institucional que padece o país”.

     O outro seu ensaio eiqui aludido é o incluído nun volume da colección ‘Alén Nós’, de Galaxia tamén. Titulado ese volume A Galicia rural na encrucillada, e editado en 1975, recolle os trece textos doutras tantas conferencias doutro ciclo organizado, no ano precedente, outravolta pola Agrupación Cultural ‘O Facho’ -e outravolta tamén Manolo Caamaño como enlace e artífice da iniciativa. Nesta ocasión,  Mario dá o salto, da análise sicosocial á socioeconómica, e fai unha aportación dunha oprixinalidade e unha audacia especulativa maxistrais, no marco da teoría dos modos de produción aplicada á estrutura da economía labrega galega, daquela en proceso de transición do policultuvo autárquico á produción simple de mercadurías. O seu ensaio titúlase Crise da casa como sistema de produción e máis de convivencia.   

Mario Orjales

Mario Orxales no Casino como membro de honra. Foto Liceo Casino

Mario e a súa muller

Foto de Mario Orxales e a súa muller de Wikipedia

Non é iste o lugar nin o momento axeitados para entrarmos tan siquer nunha breve ‘recensión’ dese revelador e marabilloso texto, que tanto me esclarecera e fixera matinar e repensar algúns dos fenómenos máis enigmáticos cos que eu batera nos meu propios traballos. Só vos direi que a súa análise da ‘casa’ como unidade familiar de convivencia, traballo e produción na economía labrega ‘tradicional’, daquela en transo de desintegración, e a súa audaz caracterización da ‘casa’ pola “relación de servidume familiar”, baixo “o dominio persoal que sobre os traballadores familiares ten o petrucio”, ben merecerían, ao meu ver, aínda hoxe, unha reconsideración e reflexión retrospectiva en clave de antropoloxía social. 

     Moitas veces levo pensado que, nun país ‘normal’, Mario tería sido reclamado para o ensino superior en ciencias sociais. Mais a motivación do labor especulativo de Mario Orxales non era a dun investigador académico, senón a que o foi sempre dos ‘bós e xenerosos’ na nosa historia: a esculca inteleitual para proxectala na acción transformadora da nosa realidade, ou sexa, a ‘praxe’, a dialéctica do pensamento e a acción. 

Homenaxe cidadá a Mario Orjales Pita organizado polo Ateneo de Pontevedra. Segundo fragmento da intervención de Xosé Manuel Beiras 

Mais as forzas que marcaron daquela o rumbo político e controlaron, dende fóra e dentro do país, o proceso da chamada ‘transición’, tiñan outros designios, nos que Mario e tantos outros e outras non tiñan encaixe posíbel. Foi daquela un destino colectivo, de toda unha xeración. Mais pasáronlle ‘o facho’ do ideario liberador  aos que viñan detrás. 

Mario deixou escrito ese propósito. En palabras súas: “O meu ánimo era espertar nos galegos que me escoitaron, a traveso da introspeción, a conciencia da súa aititú frente ó país; en último estremo, impulsar a toma de conciencia da súa misión histórica”. Eis o Mario que remanece na miña lembranza, meu amigo, meu compañeiro, meu irmán.

                                       Reboraina de Aguiar, 7 de agosto do 2020.

                                       Xosé Manuel Beiras Torrado.

Xosé Manuel Beiras Torrado

Xosé Manuel Beiras Torrado

Político

Xosé Manuel Hixinio Beiras Torrado, máis coñecido como Xosé Manuel Beiras, nado en Santiago de Compostela o 7 de abril de 1936, é un político e economista galego de ideoloxía nacionalista galega e de esquerdas.

Foi membro fundador e líder do Partido Socialista Galego (PSG), Bloque Nacionalista Galego (BNG) e Anova Irmandade Nacionalista (Anova). Impulsou coalicións electorais con representación parlamentar como Galeusca, Alternativa Galega de Esquerda (AGE) ou En Marea. Nese tempo, foi tamén portavoz no Parlamento de Galicia do BNG (1985-2005) e AGE (2012-2016).

No eido profesional estivo á fronte da cátedra de Estrutura Económica da Facultade de Ciencias Económicas na Universidade de Santiago (USC). Tamén é un prolífico escritor, ex-numerario da Real Academia Galega (RAG).

 

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥