Digna herdeira das trobairitz, as trovadoras do Languedoc medieval que converten o seu eu feminino no protagonista principal. Na liña da creación literaria de Marie de France, que na corte dos Plantagenet, no século XII, falaba dos diferentes tipos de amor nos Lais. Cual María Balteira, a soldadeira de Coirós que no s. XIII bailaba e cantaba na corte de Alfonso X e  foi unha das representantes do amor descortés, dentro da tradición da lírica medieval galego­-portuguesa. Como as eresiak medievais cantadas polas mulleres en Euskadi, as letras das cantigas de Felicidad Insuela Catro rachan co modelo tradicional atribuído ás cancións compostas e cantadas por mulleres.

Cantos, bágoas, queixas, sospiros, seráns, romerías , paisaxes, devesas, pinares, soindades, ribeiras, costumes, todo aquello, en fin, que pola súa forma e colorido é dino de ser cantado, todo o que tivo un eco, unha voz…todo esto me atrevín a cantar neste homilde libro (sic). As verbas de Rosalía, no prólogo dos Cantares Gallegos dan conta da riqueza e da variedade da nosa lírica popular.

Malia a continua presenza das voces femininas en todas as celebracións veciñais, a muller non podía actuar en público e , de facelo, collía sona de descarada e ousada, era un terreno reservado aos homes.

Co tempo, as fías, as añas, as mallas ,os seráns, os entroidos, as festas patronais, etc foron dando presenza formal ao canto feminino, comezan épocas de formación de grupos femininos.

A avoa acunaba o berce da irmá de Felicia, na casa en Fofe, no concello de Covelo, ao son das cancións  que ela e a súa veciña botaban ao carón da lareira e da nena que comezaba así a súa andaina musical. Isto da música venme da miña avoa e da miña nai. Arredor do lume e do pote transcorrían a vida e as cancións que enchían os bandullos daquela rapazada, ela leváballe seis anos a dous irmáns xemelgos, o frío e a fame facíanse máis levadeiros co ritmo dos dedais batendo na cabaza. Eu escoitaba a miña avoa e máis a outra velliña tocar, tocaban coa  cabaza, cun prato ou con botellas de anís e eu empecei a tocar na cabaza con seis anos. Cando cocían , facían o pan de millo, fritían un ovo e o repartían entre @s cinco nen@s esmigallando o pan no prato. Eran tempos de moita necesidade, naceu en 1929, a guerra e a posguerra marcan a súa nenez e a adolescencia. Aprende a ler e a escribir, xa de moza, cando ven unha mestra para a aldea.

Muda de residencia aos 22 anos, Paredes en Vilaboa acolle ao novo casal que forma con Antonio Agulla; acompaña ao seu home por León, Asturias, etc, na procura de traballo. As crianzas chegan e a solución da emigración impónse na precaria economía familiar; despois dun tempo de instalación en Alemania, Felicia decidíu acompañar ao seu marido, levou con ela a filla maior e deixou as outras tres crianzas ao coidado do avó e da avoa. Na limpeza de hoteis ou como axudante de cociña , esta muller miúda e incansábel, nunca deixou de traballar e malia a variedade de ambientes e paisaxes que percorreu, nunca esqueceu o seu recuncho natal e a súa afección pola música. Incorporaba ao seu repertorio con gran facilidade as cancións que escoitaba xa fora en León ou as que cantaba a  xente portuguesa no hotel en Alemania, escoitaba, recollía e quedaba con todo. Axiña retiña a copla, tiña unha gran capacidade de retención.

A dureza da súa vida, na que perdeu 10 d@s 13 fill@s que tivo, non puido con esta muller, alegre e retranqueira. A creatividade, a capacidade de improvisación , a escola da vida e a sabedoría da tocadora adquiriron sona en toda Galiza,  participou en diferentes programas da TVG, ante un público marabillado pola súa enerxía , o seu bo facer e pola picardía das súas cancións de caneco. De temática popular, as letras das súas coplas saían das bocas do pobo e a música das xuntanzas que sempre frecuentou (seráns, festas parroquiais, etc.), as airas e os furanchos acollían as interpretacións do grupo familiar composto por fill@s e net@s. Acompañada da cabaza coa cuncha e dos dedais, ou da pandeireta, con oitenta anos ben pasados non deixou nunca de acudir os venres e os sábados ás xuntanzas musicais celebradas polo país adiante.

Incorporaba de xeito natural achegas á copla tradicional, o seu inxenio  desbordante mesturaba a actualidade coa tradición, as improvisacións eran froito dunha gran creatividade. Non se arredraba diante do carácter atrevido dalgunhas estrofas, de contido sexual e pícaro, presentes na música popular. O carácter humorístico estaba moi presente nas interpretacións, nas que xogaban un papel moi importante os movementos escénicos, Felicia cantaba, tocaba e interpretaba as coplas con xestos e movementos.

A cabaza herdada das súas antergas, con máis de dous séculos de antigüidade e os dedais de madeira de buxo ,forman parte do legado que deixou á familia, xunto cunhas dotes artísticas e un repertorio que soubo transmitir. A súa enerxía, o seu inxenio e a súa vitalidade aducían os grupos xuvenís que se achegaban onde ela. Asistía a clases co grupo de mulleres de Antas e moi a miudo o mestre  pasaba a un segundo lugar ante unha Felicia chea de arelas de partillar o seu saber.

Nunha tarde, escoitei en Pontevedra a voz poderosa desta cantareira  que se declaraba  a muller máis feliz do mundo ( facendo honra ao seu nome)  e fiquei engaiolada pola súa mestría. Deixounos en 2016, uns días antes da Aña de Pontevedra, na que estaba programada a súa participación. No ano que adicou o día das Letras Galegas ás cantareiras, velaí o meu recoñecemento a todas elas na figura da cantareira de Fofe. De xeito anónimo, na meirande parte dos casos, foron quen de conservar e transmitir o legado da literatura oral e da música tradicional, parte fundamental do noso Patrimonio Inmaterial. Lembramos asemesmo a todas as cantareiras e pandeireteiras espalladas por toda a nosa xeografía.

Felicia son de nome,

     Agora en Paredes vivo.

     Eu cantar, cantaba ben,

          A garganta non me axuda,

    Heina tentar de untare

    Cunha laranxa madura.