Agroindustria, urbanismo e outras herbas por Guirado

Agroindustria, urbanismo e outras herbas por Guirado

"Agroindustria, urbanismo e outras herbas"

Juanjosé Guirado

Non é o mesmo saber que algo existe que velo. A pesar de que o empacho de noticias e imaxes nos desgasta o sentir, e ata o pensar, ás veces unha fotografía lémbrache que algo non vai ben, e lévache a denunciar aquilo que estás a ver.

Neste caso, a fotografía acompañaba a un artigo titulado Lo que han hecho con el Mar Menor, e era unha vista aérea do estado actual da Manga que separa este delicado ecosistema do Mediterráneo. O dano vén de moi atrás, pero agora o estado desta paraxe única é peor que nunca.

Habería que comparar esta fotografía con outra que mostrase o que foi esta faixa de terra antes de que a invadisen os bárbaros. Supla a nosa imaxinación esta falta. Á fotografía e ao artigo uniuse outra lectura sobre as consecuencias de que el agua cotice en el mercado de futuros.

Ambas as lecturas leváronme a publicar no blog  esencial o menos un comentario que titulei el mal mayor del Mar Menor:

El mal más aparente a vista de pájaro es la monstruosa urbanización de La Manga. El daño que causa la agroindustria es menos visible. Pero ambos son en realidad la misma cosa, la transformación de la Tierra en un erial, causada por la búsqueda incesante de lucro «cueste lo que cueste» (siempre a otros).

Pelotazos urbanísticos y negocios agroindustriales, ¿no podrían equipararse al genocidio, como crímenes de lesa humanidad? A fin de cuentas lo son contra la vida, y la humana está incluida.

El estrago visual del urbanismo de pasta y playa está bien a la vista. ¡Cosa más fea! Solo pueden superarla en daño para la naturaleza (y la vista) los sátrapas árabes del petróleo. ¿Qué hacemos con todo esto?

Vamos al agua. El agua es ahora una mercancía más. No nos engañemos, ya lo era, pero ahora cotiza en la bolsa. Lo llaman «mercado de futuros», cuando no hay futuro que valga.

Poderiamos trasladar estes comentarios ao noso litoral, e en realidade a todo o territorio de Galicia. Ou do mundo. Eses emiratos árabes que agora vemos en cada telexornal danan a vista a unha escala aínda maior.

Sen irmos tan lonxe, aínda que a algúns os encha de orgullo e satisfacción, a min cáusame pena ver o que teñen (temos) feito con aquela praia e aquel pequeno porto que foi outrora Sanxenxo.

Cando eu era neno, aínda na miña Écija natal, a súa preciosa Praza Maior (“el Salón”), recibiu a visita dun novo edificio de catro plantas que perturbou a harmonía anterior, cuns soportais herdados do século XVIII. Logo esa mesma praza recibiría outras melloras aínda peores…

Tamén entón dispoñer dun pequeno rañaceos encheunos de orgullo e satisfacción

Vemos sen ver.

Juan José Guirado

Juan José Guirado

Arquitecto

Juan José Guirado Fernández, sevillano de nacemento (Écija 1946) e
pontevedrés de adopción, tras rematar os seus estudos de arquitectura
desenvolveu a maior parte do seu traballo como arquitecto en Pontevedra,
traballo que, por circunstancias da vida, foi abandonando para dedicarse ao
ensino, comezando por unha substitución no IES Concepción Arenal de Ferrol
e aprobando posteriormente as oposicións a profesor de debuxo, profesión
que exerceu en Pontevedra durante sete anos, seis deles no IES Valle Inclán.
Despois de rematar a súa tese doutoral, acabou na Escola de Enxeñería
Industrial de Vigo, no Departamento de Deseño, no que traballou ata a súa
xubilación hai agora sete anos. Ao longo dese tempo participou en diversos
congresos e cursos dentro e fóra de España e realizou estudos sobre
xeografía, historia, antropoloxía, filoloxía e literatura.
Desde hai dez anos escribe puntualmente no seu blog esencial o menos
sobre estas e outras materias. Ademais da súa tese é autor de tres libros sobre
xeometría e deseño.

Pontevedra sube y baja

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

«CORNELIA» na Lanzada, por Xoán Bernárdez

«CORNELIA» na Lanzada, por Xoán Bernárdez

  A parte que segue presenta unha costa dereita por algún tempo; logo penetra un  pouco, e despois avanta gradualmente para volver a penetrar, delongándose entón, dende alí, en liña recta, ata o
Promotorio que chamamos Céltico. Os célticos ocupan toda a costa.

                                                                             Chorographia, III, 9.

 

      O parágrafo que antecede, escrito arredor do ano 45 d. C., é da autoría do xeógrafo romano Pomponio Mela, (15,  c. 45 d. C.), nado na cidade de Tingentera, entón tamén coñecida coma Iulia Traducta,  que, segundo a maioría dos investigadores,  correspóndese coa actual Algeciras,  no estreito de Xibraltar. Outros identifícana coa coñecida Tarifa, situada tamén na costa, aínda que a uns 20 quilómetros de distancia. Na Chorographia, da que este retallo está tomado, a primeira obra latina de tema xeográfico,  o seu autor describe co  detalle que podedes advertir,  a costa do noroeste da Península Ibérica a partires do actual río Douro, en dirección ao norte,  continuando despois polas Mariñas de Oia e as Rías Baixas, ata chegar ao  Promontorio Céltico, o hoxe coñecido coma Cabo Fisterra.  Un accidente  sobre o que somos coñecedores de que, arredor de medio século antes,  tanto Marco Vipsanio Agrippa, (63 a 12 a. C.), coma Strabón de Amasia, (c. 64 a. C. – c. 20 d. C.), denominaron Nerio, en atención ao pobo deste nome que naquel intre se asentaba nas súas inmediacións. Cara ao ano 75, non obstante, ou sexa uns 32 despois, o naturalista Caio Plinio Secundo, «O Vello», (23-79 d. C.), que detentou durante algún tempo o cargo de Procurator na propia Gallaecia,  seguía a denominalo Promontorio Céltico.

      Trátanse estes que acabamos de mencionar, non só de destacados militares e políticos, senón tamén, e ao mesmo tempo, de Historiadores e Xeógrafos de recoñecida valía. 

      En tan breve coma precisa información  como enriba reproducimos,  están incluídos,  aínda que non mencionados, os màis de tres quilómetros cos que conta a coñecida praia da Lanzada, situada na parroquia de Noalla,  no Concello de Sanxenxo, e non lonxe do Grove. Unha área ininterrompidamente habitada dende o século VIII a. C., ata o IV d. C., e, ademais, intensamente escavada ao longo do pasado século, especialmente no lugar de Mourelos, con actuacións que permitiron o descubrimento de achados  tanto púnicos coma galaicos e romanos, que  demostraron que, en tal período, de xeito especial ao longo da chamada Idade do Ferro, -do IV a. C. ao I d. C.-,  foi un importante centro de intercambio comercial no que se prodigaron tanto negociacións coma exportacións a media ou a longa distancia. Un tempo no que, segundo a arqueoloxía, e antes de que os romanos a invadiran, Galicia contaba cunha arte e unha arquitectura relativamente avanzadas para a época,  con poboamentos de certa entidade, ademais do revelador feito,  xa indicado, da existencia  do  importante accidente marítimo coñecido coma Promontorio Céltico, e de que, no seu territorio existía  un pobo, tamén denominado céltico, que habitaba, segundo se pode seguir a través do texto, e a partires do río Douro, toda a costa das actuais Rías Baixas. Digamos así mesmo que entre os expertos que nesta atractiva praia investigaron atópanse,  Alfredo García Alén (Pontevedra, 1923-1981), Antonio Blanco Freijeiro (Marín, 1923-1991) e Francisco Fariña Busto (Ourense, 1949).

          Expostas estas circunstancias,  deteñámonos agora, na inesperada cuestión de que, a mediados do ano 2016, un grupo de arqueólogos da Deputación de Pontevedra, localizaron  na  praia da Lanzada, entre outras inhumacións en fosa aberta, restos moi ben conservados dunha muller adulta falecida no século I d. C., o tempo precisamente,  indiquémolo tamén,  no que Pomponio Mela elaborara a interesante descrición que antes reproducimos en parte.

      A cousa non rematou aquí, senón que, un día despois, e a moi escasa distancia,  descubriron  tamén os despoxos  dun neno en precario estado de conservación, seguido, inmediatamente, polos doutro, de menos dun ano, este si en excelentes condicións.

      Sábese ademais que a romanización da Gallaecia non foi todo o intensa que se chegou a afirmar, así coma que, cara ao final do Imperio, -séculos IV e V d. C.-, todo o que era romano, incluída a súa fala, influíra de xeito fundamental nas nosas cultura e sociedade mestizas. Indiquemos tamén que o territorio que ocupaban os Galaicos de entón fora gradualmente tomado polos invasores, a partires xa do ano 135 a. C. A esa altura, o procónsul Decimo Iunio Bruto, que segundo relata Appianos de Alexandría, (Floruit c. 160 d. C.),  recibiu, despois, do Senado de Roma o título de O Galaico, apoderouse da parte da mesma situada entre os ríos Douro e Miño, a loitar contra exércitos no que combatían  tanto homes coma mulleres. Acadado finalmente este último río, Decimo Iunio Bruto tivo  ocasión de presenciar  o espectáculo do Sol a afundirse no océano.  Así mesmo, arredor do ano 60 a. C., Xulio César, (c. 100- 44 a. C.), someteu, polo menos nominalmente, parte das nosas costas, ata a cidade de Brigantia, utilizando a escuadra, mentres que, nos anos 25 ao 19 a. C., Octavio César Augusto, o primeiro Emperador de Roma, (27 a. C. a 14 d. C.), e os seus xenerais, completaron  definitivamente a ocupación do país..
Non contamos con datos que nos permitan afirmar, ou negar, se no  tempo no que viviu a muller  descuberta na Lanzada,  a mestizaxe entre galaicos e romanos tivese avanzado ata o punto de que os primeiros utilizasen xa a onomástica romana. Non sería imposible, pois, que a dona cuxos restos agora incrementan o coñecemento do noso pasado,  seguira a utilizar  unha advocación, ou un apelativo, nidiamente galaico. Porén, os seus descubridores,  recorrendo a motivos para eles convincentes, investírona co nome do Papa Cornelio, falecido no ano 253, o día 16 de setembro,  a data na apareceron os restos desta nosa antepasada da que nos estamos a ocupar, a cal, e seguindo o comentario de Pomponio Mela,  tamén parece contar con grandes posibilidades de tratarse dun membro daqueles Célticos que se espallaban, de sur a norte, ata o actual Cabo Fisterra. Temos que recoñecer, pois, que pensar que puidera terse  chamado esta, Navia,  entón a nosa deusa das augas, ou Coventina, a da abundancia e a fertilidade, non pasa máis que dunha boa intención pola nosa parte.  Infortunadamente, e fóra destas que vimos de mencionar, non se conservan   denominacións daquelas valorosas guerreiras Galaicas, nin das tan consideradas polos propios romanos «matribus galicis”. Chamala, polo tanto, «Cornelia«, coma fixeron os arqueólogos que a atoparon, pode considerarse tanto un acerto, coma unha apurada decisión.

        Nin sequera nos podemos gabar de que a Egéria que, aproximadamente, entre os anos 381 a 384 percorreu o Oriente Medio,  deixándonos un espectacular relato da súa aventura, levase unha denominación Galaica. Os textos que a mencionan denomínana, segundo os casos: Geria, Eucheria, Echeria, Aetheria, Heteria, Etheria, Egéria, Egeriae, Eiheria, Aegeriae, . . , filoloxicamente bastante difíciles de calificar.                                                               

NOTA BIOGRÁFICA DE XOÁN BERNÁRDEZ VILAR

Nesta ocasión temos a honra de contar cunha colaboración do historiador e escritor galego Xoán Bernárdez Vilar doutor en Xeografía, Arte e Historia pola Universidade de Vigo e desde o 2003 membro correspondente de Real Academia Galega.

            Conta cunha importante obra ensaística (libros e artigos en revistas) froito da súa condición de historiador entre a que destacamos algúns títulos como:

 Galicia no século VI antes de Cristo. Estudo Histórico-Xeográfico da Ora Maritima de Rufius Festius Avienius.

Xeografía do mito de Tristán e Iseu.

A etapa portuguesa de Colón e a súa viaxe Ultra Tile.

O comezo da nosa Idade Media. A Gallaecia que se emancipou de Roma.

O rei Artur: Mito e realidade.

Ademais dedicouse tamén á  narrativa acadando varios premios, coma o Xerais no ano 86 por No ano do cometa, unha das súas obras máis coñecidas, aínda que xa no 76 fora premiado polo  Padroado da Cultura Galega de Montevideo por Un home de Vilameán: anatomía da revolución Irmandiña, tamén recibiu o Premio Concello de Vilalba no 93 e no 99 por: Big-Bang e A saga da illa sen noite respectivamente e a Homo sapiens concedéuselle un accésit no Modesto R. Figueiredo no 83.

Ten tamén unha obra teatral O valedor do reino (Premio de teatro da Universidade de Vigo no 2002) e así mesmo foi premiado polo seu labor como tradutor de obras latinas ao galego.

Enlace a un artigo relacionado

Blog de Xoan Bernárdez

Xoan Bernárdez Vilar

Xoan Bernárdez Vilar

Historiador

Doutor en Xeografía, Arte e Historia pola Universidade de Vigo e desde o 2003 membro correspondente de Real Academia Galega. Conta cunha importante obra ensaística (libros e artigos en revistas) froito da súa condición de historiador entre a que destacamos algúns títulos como: 

 Galicia no século VI antes de Cristo. Estudo Histórico-Xeográfico da Ora Maritima de Rufo Festo Avieno.  

Xeografía do mito de Tristán e Iseu. 

A etapa portuguesa de Colón e a súa viaxe Ultra Tile.

O comezo da nosa Idade Media. A Gallaecia que se emancipou de Roma.

O rei Artur: Mito e realidade

Ademais dedicouse tamén á  narrativa acadando varios premios, coma o Xerais no ano 86 por No ano do cometa, unha das súas obras máis coñecidas, aínda que xa no 76 fora premiado polo  Padroado da Cultura Galega de Montevideo por Un home de Vilameán: anatomía da revolución Irmandiña, tamén recibiu o Premio Concello de Vilalba no 93 e no 99 por: Big-Bang e A saga da illa sen noite respectivamente e a Homo sapiens concedéuselle un accésit no Modesto R. Figueiredo no 83. 

Ten tamén unha obra teatral O valedor do reino (Premio de teatro da Universidade de Vigo no 2002) e así mesmo foi premiado polo seu labor como tradutor de obras latinas ao galego.

Un príncipe dos Albións entre nós

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

«Pontevedra, cuaderno de viaje» por Miguel Cuña

«Pontevedra, cuaderno de viaje» por Miguel Cuña

"Pontevedra, cuaderno de viaje

Miguel Ángel Cuña-Casasbellas

Aseguran algunos filósofos y lingüistas que el presente es intemporal, mientras que el pasado y el futuro son propiamente formas del tiempo y en el tiempo confinadas. Tras la contemplación del libro “Pontevedra. Cuaderno de viaje” del escritor e investigador José Benito García (autor de los textos) y del pintor Alex Vázquez-Palacios (autor de las ilustraciones), llegué a vislumbrar la verdad poética e íntima, personal, que encierra aquella afirmación. Pues en este libro no hay nostalgia ni previsión, sino mirada en el presente actual de la belleza que se nos entrega en las ilustraciones de Alex y en la experiencia espiritual de unas historias que nos entusiasman, escritas por José Benito.

Esta vivencia me llegó -al igual que a muchos pontevedreses- en las dos últimas semanas de noviembre. En esas fechas tuvo lugar, a cargo de sus autores, la presentación en diversas salas y centros culturales de la ciudad del libro “Pontevedra, cuaderno de viaje”, preciosamente editado y maquetado por sus autores.

Debido a las circunstancias actuales, la presentación del cuaderno, hubo de realizarse de forma escalonada y con número limitado de asistentes, teniendo lugar en días prácticamente sucesivos, primero en el espacio creativo, Sala Nemonon, y después, el 24 de noviembre, en la Sala VerSus de la Fundación Cuña-Casasbellas. Fabulario Novo-Hipofanías.

            En palabras de los autores, “se trata de una obra pensada para que las personas de fuera descubran Pontevedra y para que los de aquí la redescubran” en un “viaje inolvidable”. “Esa es -afirman en la introducción- la esencia de esta obra: el relato de un recorrido ilustrado por Pontevedra, una evocación a los viajes de antaño, donde el verdadero tiempo no lo medía el reloj sino el camino, la naturaleza, el arte, el paisaje, la ciudad y sus gentes”

Así pues, el lector, tras la lectura y contemplación de esta obra, celebrará un veraz y enriquecedor encuentro con Pontevedra.

Iniciará su paseo tras pasar bajo un pórtico histórico, conformado por cuatro ilustradas páginas que resumen la peripecia de la ciudad, nacida en época romana al amparo de un río, una mansión, un puente y una Vía caminera que, en tiempos del emperador Augusto, unía Brácara Augusta (la Braga, actual) con Asturica Augusta (Astorga).

Ya en la Plaza de la Peregrina -comienzo del itinerario- y atento al silbido de un loro irreverente, el viajero no tiene más que abandonarse, hoja a hoja, al hechizo suntuario de las piedras y monumentos de la ciudad, de sus plazas porticadas y fuentes, testigos de las aventuras de personajes singulares y sucesos relevantes. Calles y guirnaldas historiadas en las que permanece petrificado y bello, el universo pontevedrés penetrado de la lejanía en el tiempo de la que fue testigo, pero en definitiva presente y actual, serenamente contemplado.

Así es como, suceso a suceso, estampa a estampa, rumor de leyenda a rumor popular del hecho cierto, el libro va sugiriendo al caminante un placentero callejeo por Pontevedra. A cada paso de página, se ofrece al lector una mirada distinta y sorprendente sobre cada lugar, accesible siempre a la vuelta de la esquina.

Nada hay oscuro en estas ilustraciones y textos, sino color y agua, pulcritud y serenidad, insinuándose en historias y edificios, nunca acabados, sino abiertos, perdiendo sus orillas en el espacio y en los ojos de quien las contempla.

Para expresar esta serena conjunción entre el narrador y el pintor que tanto brilla en esta delicada obra, se me vino a la mano este sencillo poema:

 CIUDAD

 Al amigo que hojee este libro

 Erguida sobre tantos días alegres,

sobre tantos días tristes

y esperas sin destino,

la ciudad te aguarda,

te aguarda y alza su vuelo hacia tí

como ala azul de la nostalgia.

Es el tiempo en la estampa, espera y asombro,

y la espera un espejo de textos y murmullos

y el asombro un dibujo

del edificio erguido sobre la calle cansada.

Es la ciudad,

eres tu mismo

barca del sueño que navega no sabe hacia que orilla.

Es belleza, acuarela e historias,

en inadvertido temblor

al encuentro de guirnaldas de piedra,

soportales sin otra sombra

que la que ellos mismos proyectan e iluminan,

alimentando paseo y refugio.

Descifra, amigo mío, lentamente estos signos,

desvela el hallazgo

de la palabra y la mirada juntas,

fuente y relato

bañados en esta mínima luz de agua,

desgranándose,

liviano el peso de la fábula que te alienta.

Miguel Ángel Cuña

Miguel Cuña-Casasbellas

Miguel Cuña-Casasbellas

Colaborador

Miguel, naceu en Vigo en setembro de 1946. Dedica 8 horas ao día á Fundación Cuña-Casasbellas, creada por el e pola súa  nai en 2005, un ano despois da morte do seu irmán Jorge.

Historia de vida

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

Pontevedra, imágenes de una ciudad por Luis Guereñu

Pontevedra, imágenes de una ciudad por Luis Guereñu

Imágenes de una Ciudad

Pontevedra

En su artículo «Imágenes de una ciudad» José Luis López de Guereñu analiza un trabajo realizado por la investigadora Carla Fernández Martínez que trata de mostrar como se interpretó la ciudad de Pontevedra a lo largo de la Historia del Arte.

La investigadora Carla Fernández Martínez ha publicado un trabajo sobe “la ciudad imaginada” aplicado al caso de Pontevedra, en el que analiza la producción plástica que generó dicha ciudad. Según la autora citada, de la nómina de autores que se han ocupado de Pontevedra en el plano histórico, social, económico y cultural, ninguno lo hizo sobre la configuración gráfica de la ciudad a lo largo del tiempo.

La ciudad –toda ciudad- presenta lugares visibles que la identifican, otros han sido sepultados y algunos han experimentado cambios. Pontevedra, como otras muchas ciudades, pasó por momentos de esplendor pero también otros de “pobreza y olvido” tras la pérdida de su importancia marítima y pesquera. La baja Edad Media es la época de mayor crecimiento, prolongándose al siglo XVI. En estos siglos era una villa amurallada donde sobresalían diversas casas torreadas. Aunque en su fuero no se le adjudicase ninguna finalidad defensiva, lo cierto es que sufrió, en un siglo y otro, invasiones y ocupaciones, desde la lejana Edad Media hasta el siglo XIX.

Saber máis

Jose Luis López de Guereñu Polán

Jose Luis López de Guereñu Polán

Profesor de Historia

Jose Luis naceu en Vigo en 1951. Pasou os primeiros anos da súa vida na provincia de Salamanca, incluida a capital, regresando cando tiña 10 anos a Galicia. Realizou o bacharelato no Instituto Valle Inclán de Pontevedra. Estudiou Maxisterio e licenciouse en Xeografía e Historia, especialidade en Historia do Arte, na Universidade de Santiago de Compostela en 1975. Foi profesor no IES Valle Inclán e na Escola Pública de Adultos (EPA) de Pontevedra e no IES de Poio (Pontevedra). Ten un blog onde publica regularmente os seus artigos http://poiopoio.blogspot.com/

Obras: Historia de Pontevedra (1996, xunto a Antonio de la Peña Santos e Juan Juega Puig)

Ravachol

Historia de vida

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

O río, os pasos e a cama de San Xoán por Xosé Casal

O río, os pasos e a cama de San Xoán por Xosé Casal

O río,os pasos e a cama de San Xoán. Pontellas e pasos sobre o río Umia entre as parroquias de Sta. Cruz de Lamas e Sta. María de Troáns 

Pouca xente en Moraña chámalle polo seu nome oficial ao río Umia. É moito máis común falar do río Grande, do río da Castela, ou mesmo do Río… A todos estes nomes ía parello un sentimento de respecto e certa preocupación por parte de nais e avoas. O río Grande non é un regueiro, é río serio e ata case un pouco tolo, as máis das veces con pouca auga e outras, pola contra, enchido ata botar por fóra. Respectado, case que temido, polas mortes nel acaecidas, unhas por vontade propia e outras por descoido ou accidente. Dende antigo o nome de Ponte Taboada vai asociado a sucesos nefastos, mortes violentas, accidentes de bicicleta, de moto ou de automóbil…

Temido polas súas correntes e fondas pozas, polas olas ou remuíños, polas penas que escorregan e polos ramos que atenazan as pernas… Toda unha lenda de traidor e perigoso, escuro e sen fondo acompaña ao noso río da Castela. 

Pasando a Ponte Taboada, baixa o río cara ao Penedo, lugar estreito entre penas, a corrente ponse brava e cae con forza a unha poza onde remansa e daquela aprovéitase para o baño no verán. Pola banda de Cuntis saltos arriscados dende a pedra do Penedo, pola de Moraña un areoso e pouco fondo remanso.

No máis fondo da poza do Penedo, case que enterrado na area, había un cruceiro de pedra. Así o aseguraban moitos mozos, bos mergulladores, que adoitaban darse o baño nesta poza alá polos anos cincuenta. 

Mozo

Mozo no Penedo, anos 50

Dous dos máis atrevidos e arriscados, Paulino o Licho e mais Constantino Cruz, tentaron nunha ocasión de sacalo a flote, para tal empresa levaron un adival para atalo ao cruceiro e proceder ao seu rescate. Todo foi inútil, cos pulmóns a piques de estalar, tiveron que deixar sen rematar o temerario rescate arqueolóxico.

A monxa do Penedo, lenda ou historia, contan daquela monxa que malvivía nunha pequena chouza, e apagaba a súa sede bebendo dunha fonte de auga amarga, ao pé dunha sobreira. Facía vida de eremita e de cando en cando gustaba de escoitar misa na parroquia de Sta. Cruz. Andando o tempo foise para Santiago ao convento do Carme e só quedou a súa lenda e a da propia sobreira, “ninguén era quen de tronzala» e ao parecer gustaba de xogar ás agochadas -agora estou, agora non estou- ata que por fin secou.

Baixa o río sombrizo, carballos alongados e cheos de carriza, salgueiros frondosos, freixos e mesmo loureiros bordean o seu leito peneirando a luz da mañá.

Pequenas correntes entre croios sucédense ata a poza da Cacharula, lugar de baño para os do Silvoso e Lornés. Máis abaixo A Varcia co seu muiño arruinado, o serradoiro hidráulico, a ponte de pao con raís de ferro para carrexar a madeira nunha vagoneta e a súa Carreira Ancha fálannos de mellores tempos e con máis sona para estas paraxes.

Na beira de Santa Cruz, o muíño de Arxén, no que tiñan hora todos os veciños da Igrexa e mesmo algún de Troáns, coma era o caso da Munina, que conservaba tal dereito por ter casa en Santa Cruz a pesar de vivir do outro lado do río, en Vilabar.

Augas abaixo, nunha zona chea de remuíños coñecida como A Ola, afundidos nas augas, pódense ver, cando o río leva pouca auga, unhas poldras de pedra que noutro tempo serviron de paso enxoito camiño de Moraña, para a xente, que non para o gando nin para os carros. Estes pasos quedaron asolagados ao se construír a presa do novo muíño de Brións, e xa non se cruzaba por eles pero si perduraron as lendas.

Contos do cadeliño branco ou de feitizos que atraían aos nenos ao fondo do río contados hasta fai poucos anos. Imos deixando atrás a Birta do Louro, a Birta Nova e a Birta Vella pola banda de Lamas, camiño de Brións. Moi mala sona tiña para rapaces e nadadores pouco afeitos, unha fonda poza con grandes pedras chantadas no leito do río, mesmo mete medo o seu nome: Negro da Suabouza, onde adoitaban bañarse os máis fachendosos nadadores.

negro

Negro da Suabouza

Muíño e presa de Brións, en ruínas agora, de impoñente construción mandada facer pola familia Ferro de Troáns hai máis de cento cincuenta anos. A represa de boa altura, de grandes pedras encaixadas, conducía auga cara aos rodicios do muíño. Non era precisa a canle xa que unha rexa construción atrevíase a invadir o leito do río para dar cabida a tres pedras que moían todo o ano.

Unha destas pedras, de gran fino, seica a trouxeran de Francia, tiña moi boa sona para a moenda do trigo. Xentes de boa parte de Moraña gustaban de moer aquí aínda que houbera que botar a noite enteira en espera da súa vez. Seica non era doado aburrirse naquelas noites de estío e muiñada en Brións.

En Brións, por certo bonito e gráfico nome que nos fala da abondosa presencia no lugar desas plantas de humedais que tapizan pedras e ribeiras, atopamos unha ponte, ou mellor dito pontillón, con feitura arquitectónica de gran beleza e humildade.

Catorce pés tiña esta pontella, cadanseu constituído por cinco elementos de boa pedra do país, redondeados nas caras que se enfrontan á corrente, un enriba doutro e rematados cunha peza de pedra con dobre encaixe para as longas lousas que fan de cubrición.

Quince claros de algo máis de dous metros de alto por dous de ancho, que se non fora polos ramos e leña que os tupiron e causaron a súa ruína, seguirían hoxe dando paso ás augas das enchentes.

Do ancho xusto dun carro, as rodeiras foron quedando marcadas nas lousas da cubrición, ben perto dunhas beiras sen varandas.

Dá idea esta pontella, da íntima relación entre as parroquias de Lamas e Troáns; do carrexar de colleitas dun lado a outro do río e mesmo é testemuña dos moitos casamentos entre membros de ribeiras opostas. Supoño eu que Brións puido ser a mellor saída de Lamas cara a Caldas, e mellor aínda cara a Valga, Cesures ou Padrón, e para os veciños de Troáns a comunicación máis axeitada con todo o concello de Moraña mentres non se fixo a Ponte Nova aló polos anos cincuenta.

Contan os vellos do lugar da Igrexa que sempre houbo certa competencia e mesmo enfado entre os veciños de ambos os lados do río. Non sei por que razóns, parece ser que os máis mozos, mesmo rapaces, eran os máis enfrontados e belicosos. Era costume dos rapaces cando andaban co gando no monte, ter guerra ás pedradas. Os croios asubiaban por riba do río nunha e noutra dirección en busca de lombos e cacholas. Ao mesmo tempo berraban e chegaban ao insulto a unha e outra banda do río. Para mostra as coplas entoadas pola Sra. Amelia Novo:

 Capelexiños, capelexos

acudide ao voso cura

aí vai polo río abaixo

entre as follas da verdura.

 Mentres que os contrarios, dende a outra ribeira podían contestar:

 Capelexiño, capetexeiro,

vas polo río abaixo,

corre lixeiro.

Este levarse mal case que era de obriga co río polo medio, logo cara a cara a cousa non chegaba tan lonxe. En tempos non foi raro que rapaces de Lamas acudiran á escola a Troáns ou ao revés. Así sucedera, cóntanos a Sra. Amelia, polo ano 1925 ou 1930, cando o mestre D. Antonio, ao que lle fallaban só as oposicións, poñía escola en Lornés e o seu bo facer atraía a rapaces e rapazas de Lamas, xa fora nas clases da mañá ou mesmo nas da noite.

Andando os anos, os encrespados ánimos dos rapaces e rapazas íanse mudando en lixeiro desprezo, de portas a fóra, que case que convertíase en aliciente cando de mocear se trataba. Daquela os mozos de Troáns tiñan sona de revoltosos ou revolucionarios, poida que por andar todos xuntos, o caso é que adoitaban facer dano alí onde pasaban de noite, camiño de romarías e bailes.

Ao chegar a certa idade, e irse apagando os lumes de xuventude, os veciños de Troáns e Lamas tornaban as súas liortas en bos costumes e así era case que obrigación acudir aos enterros e funerais, – “Aos de Vilabar íamos a todos, e eles aos de aquí tampouco fallaban”, comentaba Amelia Novo.

Sorprendeume descubrir que a poucos metros augas arriba, como tres ou catro metros, da ponte Brións, hai uns pasos de pedra ben conservados, en numero aproximado de 42, equidistantes, duns 35 por 50 centímetros, ben traballados e pulidos na súa cara superior ben seguro que polo uso frecuente, polo roce de pés descalzos de mozas cruzando cos zapatiños na man, de gastadas zapatillas de vellas mulleres tirando do gando, ou de zocos de homes e mozos á volta do traballo.

Para pasar ben, sen atafegas, había que collerlle o ritmo, non pararse nin pensar moito o paso, cruzar lixeiro con pasos curtos precisos sen poñer os dous pés no mesmo paso.

Pasos

Pasos e ponte de Brión

Ás veces, por xogar ou meterse coas mozas, algún mozo avanzaba dende a outra beira cando unha moza xa comezara a travesía.

 -Ai agora, María! Non me liques ao pasar.

E ela poñendo fala de poucos amigos replicáballe:

-Sácateme de diante que vas ao río… Eu non che ando a xogar.

 A carón dos pasos hai un anaco do leito do río empedrado, para non se enterrar ao pasar carros e animais, hoxe lixeiramente cuberto de croios.

Deixamos Brións, sempre río abaixo, con lixeiras correntías e moita pedra. Pola beira de Troáns, ábrese unha pequena chan, moi traballada nos seus tempos na que agora medran silvas e mesmo xuncos. Nalgún anaco aparecen coma pantasmas pétreos os postes de emparrados asolagados polo encoro. Pola banda de Lamas, a caída do monte do Castro é pronunciada, e só traballada nos derradeiros metros como A Birta das Cabras, nos seus tempos con brañas e campos que chegaban ao río, hoxe chea de silvas e maleza… da que saen regueiriños de auga que van deitando á corrente. Chegamos a represa do que fora muíño da Baxe, na ribeira de Lamas, estanco pequeno, que mete auga nunha presa fonda e non moi longa. Só pasar o encoro, uns novos pasos, estes máis complexos,… oito pés de pedra chantados no leito do río, todos eles teñen na parte superior un encaixe na pedra, duns 50 centímetros de ancho e 15 de alto, ben traballado e rematado contra as beiras, para poder asentar un taboleiro de paso a paso ou máis ben unhas padias facendo de pontella.

Atravesaba e daba servicio dende a beira de Troáns, cruzando o río e a presa, ao muíño da Baxe en terras de Lamas e pode que tamén dera servicio a quen precisara algún feitizo da chamada Cama de S. Xoán.

Do muíño non queda nada, só os cimentos e canal de entrada e saída. As súas beiras, veigas ben defendidas do río con valos de pedra… “traballos de Hércules” doutros tempos para gañar unhas poucas cuncas de terra onde sementar e matar a fame daquelas esforzadas xentes. Pouco máis abaixo a poza da Viola ou Biola, paraxe con mala sona. Por algún tempo comezáronse a escoitar nesta paraxe unhas verbas con voz fonda: “Vaise a hora e o home non vén”, e repetíase, “vaise a hora e o home non vén”. A xente non atinaba a saber que quería ser aquilo. Meses despois afogaba na poza un fillo da Munina e as voces desapareceron de contado. Pouco a pouco o río vai entrando nunha paraxe máis aberta, máis chan, A Gándara.

A Cama de San Xoán

 Hai máis de vinte anos, nunha desas épocas nas que a un dáselle por preguntar, alguén en Lamas, penso que foi o Sr. Paulino o «Licho», faloume da Cama de San Xoán.

Contoume daquela unha curiosa historia chea de imprecisións, mesturando as desventuras dunha imaxe de pedra que por culpa dunha riada foi parar o fondo do río Umia na marxe dereita, de onde foi rescatada polos veciños de Troáns e deste xeito case que roubada aos de Sta. Cruz, coa lenda da propia cama ou leito de S. Xoán na que se falaba dun posible culto de fertilidade. Faloume da ponte Brións e doutras pontes río arriba e río abaixo, unha delas de pasos. Faloume de tantas cousas e tan mesturadas, brincando dunha a outra lenda, que me custou traballo desenlear o conto.

cama

Cama de San Xoán

Cando lle preguntei pola localización da dita cama de S. Xoán, volveume dar información imprecisa, falábame dun muíño e da súa canle, de que agora non se daba topado e que poida que estivera anegada pola auga… nada… rendinme e deixei de interesarme por ela xa que mesmo me pareceu que se trataba todo dun mal conto de mouros e encantamentos.

Ao intentar poñer orde naquela enleada, cada historia pola súa banda, comecei pola Cama ou Leito; estaba claro que era de pedra e sobre dela deitábase a muller, desexosa de quedar preñada, para manter relacións sexuais co seu home… Pode que moitas veces fora deste xeito, pero o relato máis ben facía pensar en que na noite máis pequena do ano, despois de facer a fogueira no quinteiro de San Xoán, argallábase unha orxía na beira do río e no medio desta festa, na escuridade, e cos vapores da caña na gorxa, non estaba moi claro quen se deitaba con quen. Ata o dito tantas veces escoitado nos beizos de galáns fachendosos de “paseina pola pedra” cobra deste xeito un sentido moi real e gráfico.

Esta segunda interpretación facía posible o milagre da preñez desexada, sempre que a causa da infertilidade estivese no varón consorte. E como “o que nace na casa e dentro do matrimonio fillo da casa é…», todos ben contentos.

A que viña logo o da imaxe? Moi posiblemente a imaxe tivera máis relación con algunha das pontes, pero tamén puidera ser que alguén quixese cristianizar un lugar de culto pagán á fertilidade e puxera unha imaxe para santificar tales ritos. Ao parecer a imaxe representaba tamén a S. Xoán, era de pedra e por algún tempo estivo na igrexa de Troáns.

Pasados os anos e picado da curiosidade insatisfeita achegueime de novo a Sta. Cruz de Lamas, desta volta xunto de Samuel Fariña, o da casa do Castro, para que me ensinara o Castro, a Corredoira do Castro e mais o Alto do Castro e así o fixo… e nestas estabamos cando falou do Quinteiro de S. Xoán, achegámonos alí, ao S.O. do Castro e do lugar da Igrexa. Nesta paraxe facían fai anos os veciños a fogueira de S. Xoán e mais o arco engalanado de laranxas bravas, moi abondosas na aldea, e había troula toda a noite.

A conta do Quinteiro faleille da Cama de S. Xoán, por ver se tamén el escoitara algunha historia, e para sorpresa miña díxome: se queres saber dela imos alá, que esta perto da presa do muíño da Baxe ou do Cambadés, e non só hai a cama, tamén hai a Fonte de S. Xoán a carón dela.

Baixamos cara ao río Umia, ás paraxes que dan en chamar A Birta das Cabras, os camiños estaban cheos de xestas e leña podre no chan, restos do desastre das cortas polo encoro, de todos os xeitos demos chegado ao que hoxe queda do muíño da Baxe, por sorte as beiras do río estaban limpas por aquilo de quedar no inverno debaixo da auga do encoro.

Poucos metros río arriba, atopamos unha pena de bo tamaño dous metros por riba da canle do muíño e cunha fendedura coa forma dunha cova no medio dela, con certo xeito de cama ou leito, mesmo con paredes laterais e case que teito.

Samuel foime contando a mesma historia que el escoitara da súa nai, cando era rapaz. Tanto ela como as outras veciñas non se cansaban de meterlles medo: “Non vaiades á Cama de S. Xoán que hai serpes moi grandes que vos van morder”. Posiblemente tentaban de escorrentalos dun lugar pouco recomendable para mozos e nenos. É curioso que, dun xeito involuntario, os maiores botaron man das serpes para meter medo aos rapaces sen se decatar que a propia serpe é tamén símbolo frecuente da fertilidade en moitas crenzas. Ao pasar os anos, xa de mozo, escoitara a verdadeira historia da pedra como leito de amores.

Ao seu carón, cara ao norte, un pequeno manancial deixaba correr a auga cara ao río. Samuel recordaba que tempo atrás a auga da fonte nacía máis arriba, parecía que saíra da propia pedra. Mesmo hai xente que cría nos poderes máxicos da súa auga e algún dos mozos de Santa Cruz ía en anos pasados buscala para despois do afeitado.

Non tivemos tempo aquel día de remirar detidamente a cama e o penedo enteiro, por ver de se tiña sinais ou marcas. Pero Samuel recordaba que si tiña o que os rapaces daban en chamar a Pía da auga bendita, supoño eu que se trataría dun burato na pedra que gardaba a auga da choiva.

Nunha nova tentativa de desvelar misterios baixei de novo só para, con máis tempo, remirar o conxunto. Cara ao norte hai un bo penedo que arrancando da beira da canle do muíño chega ata unha altura duns dous metros e medio. A cara do sur é lisa e ampla, a do norte máis abrupta. Coroada por loureiros e tropezas de carballo, que coas súas follas mortas van facendo leitos nos grandes ocos da pedra. Polo sur unha pedra máis pequena, cuberta de terra en parte, soporta unha terceira que fai como de teito.

Entre as tres fan unha fenda con teito, con chan de terra e follas, na actualidade, que certamente semella un leito que só se deixa ver dende o solpor.

A paraxe, na ribeira esquerda do Umia, a uns 300 metros do castro de Sta. Cruz, e fronte xusto dun paso antigo sobre o río cara á parroquia de Troáns, era moi fermosa. E digo era porque, ao encher o encoro da Baxe, xa non hai presas de muíños, nin represas, nin sequera ribeiras. Os pasos afundidos, as pontes anegadas… sálvase a Cama de S. Xoán aínda que ten a auga nos pés.

José Casal Porto

José Casal Porto

Médico

José Casal Porto é veciño do lugar de Mos (San Salvador de Saiáns), é unha persoa moi vinculada ao movemento social, cultural e veciñal da localidade, onde desenvolve unha intensa actividade destinada á posta en valor do concello. Na actualidade, é presidente da Asociación Cultural Ou Arrieiro, colabora e forma parte da consello de redacción da revista cultural A Taboada, participa en publicacións e páxinas web sobre Moraña, e é autor de importantes traballos sobre o seu patrimonio arqueolóxico e cultural.

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

Cuando Galicia estaba a 12 mil Km por Eduardo Aldiser

Cuando Galicia estaba a 12 mil Km por Eduardo Aldiser

"Cuando Galicia estaba a 12 mil Km"

Eduardo Aldiser

Cuando Galicia estaba a 12 mil km y me la imaginaba

El encuentro con Ana Santos Solla, del equipo que realiza De Vella Bella en Pontevedra días atrás, me hizo volver a mi tierra, Argentina, y a recorrer algunos de los muchos recuerdos que me unen a la colectividad gallega en nuestro país, una de las más numerosas.

Uno siempre debe empezar por su pueblo, en especial si este es pequeño como el mío, General Baldissera, Provincia de Córdoba, en la Región Pampeana, ese mar cuyas olas son el ondular de los sembrados impulsados por el viento. Allí mi mamá, Juanita, me escribía las cosas que tenía que traer de la despensa que estaba en la misma calle y en la acera de enfrente, a unos 200 metros. Apenas sabía leer. Al llegar se la daba ¿A quién? Posiblemente al único gallego en un pueblo que, una de mis familias entre ellas, los Bosco, ayudaron a formar, con mayoría piamontesa y los demás casi todos italianos. El gallego era Don Santiago Cañada, creo que de Compostela. Ya me hacía alguna carantoña al llegar, preparaba el pedido en la bolsa que había llevado y, al irme, la yapa que decimos allá… unos caramelos para el viaje de vuelta y mi alegría, claro!

Cuando tenía nueve años emigramos a Rosario, unos 200 km al este, en la provincia de Santa Fe, orillas del Río Paraná. En los distintos barrios que vivimos, siempre había vecinos de origen gallego, infaltables. Sus hijos formaban parte del grupo de amigos en juegos infantiles y en la escuela. En la segunda casa, Ovidio Lagos al 4500, cruzando la calle había un gran solar, un terreno que decimos nosotros. Y como lo preparamos con los demás chicos para jugar al fútbol, era un «campito», que los de Buenos Aires llaman «potrero». A un costado, la enorme fábrica de cojinetes Mar. Del otro una sola casa, la de dos de nuestros compañeros de juego, los Mata. Allí íbamos a por agua y doña Teresa, la madre, y su hija Mercedes, ya señorita, solían agregar unas galletas o tartas hechas por ellas. Mi oficio me viene desde siempre y ya entonces preguntaba y preguntaba… así, me apartaba de los chicos y supe por doña Teresa que eran de Santiago de Compostela. Me describía la ciudad de tal manera que yo, la veía. Tal es así que fue mi primer viaje desde Madrid unos meses después de llegar de Rosario en 1983 ¡Y era como esa amable vecina me la había descrito! Además comprobé que la principal autoescuela es de los ¡Mata! Tendré que ir un día y contarles que posiblemente conocí a familiares suyos.

Hago un salto en el tiempo para recordar a gallegos importantes en mi trayectoria de locutor y publicitario. Cuando fundamos la agencia Studio Simeoni, 1965, al poco tiempo fue la Asociación Española de María Susana, un pueblo santafesino pequeño y sin ferrocarril como el mío, quien nos contrató. Para ellos producíamos un programa de folklore en Canal 5 para publicitar su «Gran Rifa Espacial», como que el hombre había llegado hacía poco a la Luna. En la comisión, varios gallegos.

escape libre

Más adelante, ya con muchas salidas en la televisión vendiendo de todo, en especial máquinas agrícolas, me contrataron para animar dos años seguidos los carnavales de Máximo Paz (Recién supe visitando Tui que de allí son los Paz, hice mis primeros cuatro cursos escolares en la Escuela José María Paz de mi pueblo, llamada así porque es la principal figura histórica de la provincia de Córdoba, allá muchos de ellos personajes de nuestra joven historia). Si bien lo organizaban 16 instituciones, a mí me eligieron los amigos de la Asociación Española de Socorro Mutuos. Decir que con una población de 5 mil habitantes, algunas noches teníamos a más de 20 mil visitantes, siendo noticia a nivel nacional. Seguramente influyó en la elección que le hacía la publicidad a la Ford Nuñez de la localidad, grandes amigos y gallegos, faltaría más.

Salto un centenar de kilómetros al oeste y en la ciudad de Firmat, muy industrial, progresista, atendíamos a Ulla Hermanos, fabricantes de implementos agrícolas. Escuchaba que todos les llamaban «los gallegos» pero como así denominábamos a los españoles en general, desconocía el origen de esa familia ¡Hasta que un día cruce por la N550 el puente entre Padrón y Ponte Cesures sobre el río Ulla y me dije… claro que eran gallegos aquellos industriales firmatenses!

Eduardo

En la radio y televisión todos usábamos apellidos «artísticos» que se decía entonces, como mi compañero de locución en muchos programas de radio, conocido como Ricardo Valdez y en realidad todo un hijo de gallegos, Luis Pinto. Y así, cantores, actores, gente del fútbol como Salcedo, Graña, Pastoriza, Armentero, Cando, Seijo, Tojo, Barro, Valiñas y tantísimos más.

En mi niñez había tres españoles que escuchaba siempre nombrar en la radio y en revistas. Uno cantaba, Miguel de Molina, andaluz. Los otros dos eran gallegos, Rosalía de Castro y Castelao, que murió en Buenos Aires cuando yo tenía 6 años y en la radio fue noticia muy importante, me quedó grabado.

Y aquí viene mi remate, pasando por alto a tantísimos gallegos, además de los nombrados. Terminaba mi sexto grado de la escuela primaria y mi maestra, tan itálica de origen como yo, me seleccionó junto a mi hermana Mechi, dos años menor, para que nos vistiéramos pobremente, yo con una gorra, ella un pañuelo atado al cuello, dos maletas de madera… ¡Había seguro una maestra hija de gallegos que las habrá aportado! En la víspera del 12 de Octubre que llamábamos el Día de la Raza, en la escuelita… otra vez Ovidio Lagos pero al 6.800, saliendo ya de Rosario a Pergamino, atención ¡En gallego, con doble dificultad para nosotros! recitamos como inmigrantes que están en el puerto de Buenos Aires, ese maravilloso poema de Rosalía… «Adiós ríos, adiós fontes»

radio
eduardo

Era 1957… ha pasado más de medio siglo y muchas veces, haciendo senderismo y cuando veo el mar lejano ¿Saben? Ahora con emoción de inmigrante me vuelven otra vez esos versos que aquel día casi me hicieron llorar… «Deixo amigos por extraños, deixo a veiga polo mar; deixo, en fin, canto ben quero… ¡quén puidera non deixar!» Lo he recitado muchas veces en escenarios y programas de radio… aquí lo tienen unido al tango que Manolo Barro dedicó a su padre, del mismo nombre, Papá Gallego.

Rosalía de Castro y Papá Gallego en Cibeles FM de Madrid, 2003 

¿Saben qué les digo amigos de De Vella Bella? Creo mucho en el destino de las personas. El mío me hizo llevar siempre a Galicia en el corazón por esa querida maestra Matilde que me transformó en gallego por un rato, volando junto a la gran Rosalía, y por tantos paisanos vuestros y sus hijos que conocí allá lejos y hace tiempo.  Un fuerte abrazo para todos

Unas notas sobre mí, la primera bien reciente, porque siempre me entrevistan por el tango pero fui durante una década y media tal vez el locutor con más cantidad de anuncios y frecuencias en la televisión de Rosario (Empecé como modelo a los 19 años)    
Y esta entrevista que me realizó Juanjo Minatel unos cuantos años atrás…
Eduardo Aldiser

Eduardo Aldiser

Perodista, locutor y publicista

Nació en General Baldissera (Córdoba, Argentina), pero su espíritu inquieto le hizo explorar muchas tierras. Vivió muchos años en Rosario –ciudad que siente como propia. En 1983 llegó a Madrid donde dirigió empresas de Marketing Promocional con concursos como el Portfolio de ABC y en el 2000 retomó la actividad radiofónica, además de dirigir la revista Raíz Argentina destinada a su colectividad y poner en marcha emprendimientos digitales. Dirige desde 2010 los portales Argentina Mundo    Argentina Folklore y Provincias  Argentina Tango  y finalmente ahora lo tenemos en Galicia, cabalgando Tangos y otros hechos culturales.

Blog

Colaboradores

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

Galego