O acceso á aldea de Muimenta debuxa o escenario onde a memoria se resiste a desaparecer. Alí, onde os camiños se cruzan coas vivendas do proxecto de coliving, comeza a fiarse o relato de Marisa Sánchez Martínez. Unha muller que agarda na primeira fila de calquera xuntanza comunitaria, atenta, analizando con ollada limpa o devir dun pobo que hoxe habita grazas ás lembranzas. Tras un breve encontro e a promesa dunha conversa pausada, Marisa abre as portas da súa memoria, que é, en realidade, a crónica viva de toda unha xeración marcada polo desarraigo e a distancia.
A súa biografía comeza a escribirse sobre as pedras da casa familiar, mandada construír polo seu avó Darío Sánchez González—fillo de Manuel Sánchez e Rosa González e coñecido na contorna como “o Coucho”— e a súa avoa Visitación Vázquez González —filla de Domingo Vázquez e Balbina González—, que casaron en 1915, e ela morreu en 1951. Aqueles muros foron erguidos polo oficio nobre de Baldomero Raña Martínez e seu irmán Elías, alcumados “os Rañetes” e tamén “os Corellas”, dous dos canteiros máis cotizados da comarca. Nese fogar medrou o seu pai, Germán, xunto ás súas tías Alicia, Filomena e Manuela. O peso da emigración non tardou en petar na porta: as tres irmás partiron cara á Arxentina e Marisa non sabería delas ata moitos anos despois, cando o seu propio exilio a levou ata o Brasil. A árbore xenealóxica da súa liña materna reflicte a mesma dureza dos tempos.
Marisa coa súa irmá Angustias e os seus pais
Os seus avós foron Máximo Martínez Lama —fillo de Laureano, que morreu en 1931 aos 84 anos, e de Elisa— e Concepción Fernández Viéitez —filla de Vicente Fernández e Juana Viéitez—. A historia de Concepción garda o devalar desas vidas truncadas de mediados do século pasado: enviuvou aos seis meses do seu primeiro matrimonio con Ramón Fidalgo González, estando xa embarazada de Castora. Das súas segundas nupcias naceu Ramona, a nai de Marisa, xunto a Sergia, Elisa, Antonio e Sira. Do matrimonio entre Germán e Ramona nacería primeiro Angustias e, cinco anos máis tarde, o 7 de marzo de 1951, veu ao mundo Marisa baixo o tellado de Darío “o Coucho”.
A infancia en Muimenta transcorreu nesa Galicia interior onde os servizos públicos eran unha quimera. Marisa aprendeu as primeiras letras na casa do cura, antes de que existise escola ningunha, baixo a titoría de dona Pepita, unha mestra de carácter complexo, solteira e ríxida. Esta muller que compartía vivenda coa familia de Marisa, antes de que se construíse a escola, levaba a nena canda ela ás clases antes de que esta cumprise os seis anos. Nese espazo improvisado amoreábanse ata trinta rapaces de todas as idades. Aos once anos, a testemuña educativa pasou a mans de Asunción, unha mestra maior e xorda que apenas exerceu seis meses no novo edificio escolar da aldea, sendo substituída despois pola señorita Carmen, natural de Laias. Esta última tiña medo de estar soa na casa da escola e instalouse na casa do tío Justo, un dos comerciantes do pobo. Na escola estudou Marisa ata os doce ou trece anos, deixando nesa etapa o recordo luminoso da súa primeira comuñón, celebrada aos sete anos durante as festas do Bon Xesús cun vestido confeccionado pola súa irmá e Lourdes
Marisa na súa primeira comuñón con don Antonio
O día a día da aldea estaba marcado pola economía de subsistencia —dous becerros, dous bois, unha cabra, catro porcos e unha morea de galiñas— e por un calendario festivo que articulaba a vida social: o Bon Xesús en agosto, o patrón San Xiao en xaneiro e a Virxe do Carmen en xullo. As celebracións comezaban na eira do Coto e estendíanse ata o centro do pobo. Eran os tempos do salón de baile dos sábados, onde Juan “o das Fermosas” poñía música co seu bandoneón e Carmen atendía os veciños, mentres a gaita galega resoaba grazas ao saber facer do avó de Victoria, veciño de Xunqueira.
Os sogros, Ramiro e Domitila
Marisa en 1968
Porén, a mediados dos anos sesenta, a realidade demográfica da Galicia rural sufriu unha fractura irreversible. En 1966, con vinte e cinco mozas acudindo ás festas, a escaseza de homes era absoluta; a mocidade marchara. A súa irmá Angustias xa emigrara ao Brasil tras casar.
“A decisión máis difícil da súa vida: enviar os seus dous fillos maiores, Neide e Fernando, a Muimenta baixo a tutela dos avós..”
Foi entón cando Román, irmán do seu cuñado e residente en Río de Janeiro, regresou temporalmente a Muimenta. A diferenza de idade —el quince anos maior— non impediu o noivado. Casaron tendo ela dezaoito anos e el trinta e tres, emprendendo de inmediato a viaxe sen retorno cara ao Brasil, onde Román compartía negocios cos seus irmáns. Detrás quedaba unha historia de superación familiar: o pai de Román, Ramiro, falecera pola coz dun boi cando el tiña catorce anos, obrigando aos fillos a cruzar o Atlántico ante a falta de futuro que ofrecía o campo. Román, cuxo alcume familiar era “os Torteiros”, pasaría corenta anos da súa vida nese exilio.
Marisa o día da súa boda
Marisa e Román con Germán e Ramona
O desembarco en Río de Janeiro supuxo un severo choque cultural e emocional para Marisa, quen se enfrontou á cara máis amarga e invisible da emigración: a desconexión, o descoñecemento do novo territorio e a soidade de quen se sente estranxeiro na propia pel. Malia todo, a constancia laboral permitiu a prosperidade do matrimonio. Coas tres cafetarías que rexentaba Román en pleno funcionamento, o primeiro ano permitiulles viaxar por rexións como Minas Gerais, Belo Horizonte ou São Lourenço. Despois chegaron os fillos, Neide e Fernando.
Coa nai de Román, Domitila e a súa primeira filla, Neide
Con Román no Brasil
Tras un lustro en América, o desexo de retorno levounos de volta a Muimenta por unha tempada, aínda que as esixencias comerciais os obrigaron a regresar ao Brasil. A segunda viaxe a Galicia tivo lugar en 1975, Neide e Fernando tiñan catro e dous anos respectivamente. Nun acto cargado de simbolismo e morriña, Marisa presentouse por sorpresa na aldea un 16 de decembro, permitindo que a súa nai, Ramona, coñecese por fin aos seus netos. Durante aqueles meses de tregua invernal, nos que os nenos descubrían a liberdade do rural galego, Marisa formalizou a compra dun piso en Ourense, colocando a primeira pedra do que sería o seu regreso definitivo.
Ao seu retorno a Río de Janeiro, o matrimonio deu un salto empresarial coa inauguración do prestixioso restaurante Barravento. O establecemento, que contaba cun equipo de vinte e oito camareiros, converteuse nun centro de influencia política e cultural visitado por ministros, presidentes e artistas, ata o punto de que a súa apertura foi retransmitida pola televisión nacional. Co crecemento do negocio, Marisa asumiu a responsabilidade de traballar na cociña, o que a obrigou a tomar a decisión máis difícil da súa vida: enviar os seus dous fillos maiores, Neide e Fernando, a Muimenta baixo a tutela dos avós. Con todo, a dureza do traballo agrícola e o illamento familiar pesaron sobre a mocidade dos fillos. Unha chamada de auxilio de Fernando determinou o fin da etapa americana: en 1989, Marisa regresou definitivamente a Galicia coa súa filla Nancy. Non volvería pisar o Brasil ata o ano 2013, unicamente para asistir a un enterro e constatar o abandono e a deterioración das propiedades que un día simbolizaron o éxito da emigración.
Marisa a esquerda cos seus fillos e Román. a súa irmá Angustias e os seus cuñados coas familias.1976
Restaurante Barrovento
A ligazón co outro lado do océano, porén, xamais se cortou por completo. Malia a distancia física e o paso dos anos, o legado económico e o esforzo de toda unha vida seguen latexando en terras brasileiras. O fío que une Muimenta con Río de Janeiro mantense vivo a través dos negocios que a familia aínda conserva alá; un patrimonio do que hoxe se ocupa directamente o seu fillo Fernando. Tras décadas de xestión, viaxes anuais e sacrificios colectivos, Marisa pasoulle o temón e a testemuña ao seu fillo, asegurando a continuidade dun imperio familiar que naceu da máis absoluta nada.
Establecidos en Ourense, a familia fundou unha empresa de recambios de automóbil en 1991. Os lazos co Brasil limitáronse desde entón a viaxes anuais burocráticas para a xestión tributaria, sendo a de 2017 a última delas. Os últimos anos estiveron marcados pola dor do alzhéimer que sufriu Román, cuxo pasamento o 19 de maio de 2026 pechou unha vida de esforzo compartido.
Hoxe, o rostro de Marisa é o espello dunha dignidade contida, propia dunha xeración de mulleres educadas na resistencia, o silencio e o deber familiar. Nada lle foi concedido sen esforzo. Reside actualmente na vivenda que o seu sogro, Ramiro Rodríguez González, non puido rematar ao falecer aos 50 anos en 1949; unha propiedade que herdaron os fillos e que o matrimonio logrou adquirir e transformar no seu fogar definitivo.
Román e Marisa en Iguazú
A vellez de Marisa convive con débedas pendentes que o destino non lle permitiu saldar: a súa vocación frustrada pola Historia, as viaxes canceladas a Andalucía ou a perda dese hábito lector que a levaba a estudar libros complexos como La Regenta para llo explicar aos seus fillos cando estes ían á escola. Malia todo, o seu mapa vital inclúe fitos que van desde as cataratas do Iguazú e Arxentina ata Palma de Mallorca, Lourdes, Asturias e os balnearios que visitaba coa súa amiga Olga.
A súa memoria preserva a evolución institucional e social da comarca: os sacerdotes que definiron as distintas épocas —don Ricardo, don Antonio, don Cesario e don Serafín—, as dinámicas comerciais do carniceiro que viña os sábados, a cantina e as cartas na tenda de Justo, ou o baile na tenda de Carmen. Marisa foi tamén unha muller pioneira na súa contorna, obtendo o carné de conducir no Brasil aos vinte e dous anos aos mandos dun Opala; hoxe, o seu coche segue sendo o seu medio de autonomía indispensable, o seu particular “tractor” para acudir ao médico ou á compra.
Esta fortaleza contrasta coa fraxilidade dunha saúde debilitada por oito hernias, a diabetes e dúas intervencións cardíacas de gravidade, a última delas superada en plena crise sanitaria mundial mentres coidaba do seu home prostrado na cama. Coa mesma lucidez coa que analiza o cambio paisaxístico e ambiental da súa aldea —lembrando os tempos nos que os incendios se apagaban en comunidade, as leiras estaban limpas e non existía o monocultivo de eucalipto—, Marisa repasa as fotografías do seu pasado con precisión cirúrxica.
A crónica desta vida de entrega péchase coa imaxe dunha muller que aínda garda o espazo do seu compañeiro nas sombras da noite, pero que mantén a mirada posta no futuro. No horizonte atópase o regreso por vacacións desde Pamplona das súas fillas e dos seus netos: os xemelgos Anne e Unai, de dez anos, e o pequeno Luis, de dous. A historia de Marisa Sánchez Martínez non é só un testemuño individual; é o retrato rigoroso e profundamente emotivo dunha muller que sostiña o mundo mentres o mundo cambiaba de lugar.
Marisa na sua casa, 2026
Ana Santos Solla
Profesora de E.F.
Son Ana Santos, nacín en Pontevedra no ano 1960, a miña infancia estivo moi ligada a Santa María de Xeve, a terra da miña nai, son a terceira de 8 irmáns, a maior das mozas, a máis vella como me dicían de pequena. Sempre me gustou o deporte e estudei INEF en Madrid, estiven 34 anos no IES Valle Inclán impartindo Educación Física alí foi onde coñecín ao resto dos meus compañeiros que agora me acompañan neste proxecto. Decidín xubilarme para dar un novo rumbo á miña vida e levar a cabo este tipo de iniciativas como @devellabella ue pretende que o envellecemento activo convértase en embelecemento persoal e poder achegar a miña experiencia nesta etapa da vida.
Nós os maiores aínda temos moita guerra que dar, espero que este blogue motívevos a querer colaborar connosco.
Rosa López Lorenzo
máis artigos
♥♥♥ síguenos ♥♥♥