Amauta Castro. Poeta por Charo Valcárcel Mato

Amauta Castro. Poeta por Charo Valcárcel Mato

Entrevista con:

Amauta Castro

Nesta ocasión queremos que coñezades a Amauta Castro, un poeta galego que vive en Girona, que xa conta no seu haber con varios premios literarios e ten publicados cinco libros individuais de poesía.

Biobibliografía

En realidade Amauta é o pseudónimo que utiliza Rafael Xoán Muñoz Castro para asinar as súas creacións literarias.

Rafael naceu  en Barakaldo en 1981, nacemento produto da emigración a Euskadi dos pais, mais, como indica o propio autor, escolarizouse,  viviu e medrou en Vigo. Porén abandonará Galiza no 2004 por motivos laborais e desde ese mesmo ano vai residir primeiro en Girona e posteriormente en Salt, concello desta provincia catalá.

Entre o 2004 e o 2016 ten oportunidade de viaxar por diversos países.

Concentra a súa actividade literaria principalmente a partir de acadar o Premio Rosalía de Castro de Cornellá no 2017, aínda que xa publicara o seu primeiro poemario no 2012 :

Nos muros do mundo (Edizer, 2012) que recolle poemas seus escritos entre 2006 e 2011.

E participara  en publicacións colectivas como:

Ánxel Casal: editor e intelectual galeguista (publicado pola biblioteca pública Ánxel Casal, de Compostela),2006

Antoloxía Poética da diáspora Galega (Editada pola Asociación Cutural Fillos de Galicia coa axuda da Secretaria Xeral de Emigración da Xunta), 2007.

O poliedro da soidade (Andavira Editora, 2018) libro promovido polo Centro de Estudos Galegos do Departamento de Filoloxía Románica da Universidade Complutense de Madrid.

Poesia a les Caves (Regidoria de Cultura, Ajuntament de Sant Sadurní d’Anoia, 2018), que recolle poemas dos autores que participaron nas diversas edicións do Festival de Poesia a les Caves e que inclúe poetas coma Lluís Calvo, José Corredor-Matheos ou Pura Salceda.

Versos seus foron aparecendo tamén en diversas revistas como:  Dorna, Revista Ligeia, Olláparo, Ultragráfico, Revista Elipse, Andar21, Revista Orballo, Revista MalDeOjo, La libélula Vaga, etc.

Os outros  poemarios individuais son:

A Tarde.O desacougo. (Espiral Maior, 2019)

Leixaprén  (Buenos Aires Poetry, 2020) unha antoloxía bilingüe galego-castelá que recolle poemas espallados entre 2011 e 2018 e que se distribuiu en 8 países de Iberoamérica

Constante hora de boca e precipicio   (Urutau, 2020) onde toca temas como o erotismo, o tedio, o ocaso do amor, ou as pantasmas persoais

Poesía (modelo para romper)  (Saurobuks, 2020) difícilmente clasificable, aínda que Amauta mantén que para el é poesía, houbo quen o cualificou de ensaio lírico.

No que respecta a premios e certames, estas son as distincións que acadou:

                3º premio Rosalía de Castro en 2006 por “Mar” (poema sen título), convocado pola Asociación Cultural Galega Rosalía de Castro de Cornellà.

                1º Premio no Certame San Xurxo (2007) por “Palabras de Amauta”, convocado polo Centro Galego de Barcelona.

                2º Premio Rosalía de Castro en 2011 por “Setembro”, convocado pola Asociación Cultural Galega Rosalía de Castro de Cornellà.

                1º premio Certame Rosalía de Castro en 2017 por “Da pel sae o escuro”, convocado pola Asociación Cultural Galega Rosalía de Castro de Cornellà.

                2º premio Concello de Ames en 2018 na modalidade de poesía por “Este corpo momentáneo”

                Premio Nacional de poesía Pérez Parallé 2018 por A tarde. O desacougo.

Benvido, Amauta, ao noso blog e grazas por aceptar a invitación para realizarche esta entrevista:

 Pódese dicir que es un poeta galego da diáspora porque un día abandonaches Galiza e establecícheste en Catalunya e aí comezaches a túa produción literaria en galego (corríxeme se me equivoco), pero por que Catalunya  e por que Girona? Tíñalo previsto?

 Nun primeiro momento supoño que a sensación é esa, a de ser un poeta galego na diáspora. Despois de 17 anos iso xa está un chisco desdebuxado. Elixín Catalunya porque me pareceu atractivo ir a un territorio cunha lingua de seu, diferente do castelán. Ir a Barcelona era unha posibilidade pero o prezo da vivenda non me permitía vivir só. Finalmente a decisión foi Girona, e foi un acerto. Agora vivo en Salt, que é unha especie de Lavapiés ou de Raval, unha vila moi multicultural onde convivimos xente de 95 nacionalidades e se falan 200 linguas diferentes.

Amauta

Duascentas? Iso debe ser moi estimulante culturalmente…

 O de estimulante é ben certo, pero non é menos certo que inclúe moitos retos como vila e como sociedade. Escolas nas que o 100% do alumnado é de orixe estranxeira, situacións de pobreza severa, comunidades de veciños onde hai conflitos de veciñanza, desemprego, precariedade, etc. En troques, a achega coa que contribúe á  túa vida cotiá é marabillosa. Meu fillo xoga con nenos de varias nacionalidades, podes observar como funciona a comunicación interrelixiosa (aqui hai católicos, evanxélicos, sikh, musulmáns de varias pólas do Islam, etc), “en cada rúa podes atopar un país” (que dicía o cantautor Adrià Puntí).

 Supoño que manterás relacións estreitas coa cultura catalá por vivir onde vives, tamén coa galega? Es un poeta con patria?

 Si, a realidade catalá é a do día a día, por suposto. E a realidade galega, coñézoa e sígoa. Pero os anos van pasando e os acontecementos vanse sucedendo, e eu fun perdendo eses “fascículos” necesarios para entender o voso/noso conflito diario co Estado, desde a loita nas institucións ou desde os movementos sociais.

Sobre o de ter ou non ter patria dáse unha situación curiosa. No caso galego existe unha idea de patria que entendo que pode ser útil na medida en que lle proe ao adversario. Pero no caso catalán, o soberanismo catalán é o máis afastado  desa terminoloxía. O soberanismo catalán non é patriota. Superou esa fase, que ademais non responde ás súas visicitudes históricas nin á súa tradición (moita dela de orixe libertaria). Así que, non sabería o que dicir. Vivo nun punto determinado do planeta, nun momento histórico concreto. Simplemente acepto iso para poder axir sobre a miña realidade, que basicamente é o día a día dunha persoa traballadora e solidaria que vive nunha nación oprimida.

desacougo
leixaprén
poesia de Amauta

Ti contas que foi na adolescencia cando te introduciches na lingua galega e na súa literatura. Que te levou aí? Foi a literatura galega a túa primeira referencia como poeta?

 Si, iso é exactamente así. Introducinme na lingua galega tarde (cousa que non é inhabitual en contextos galegos urbanos) malia ter sido escolarizado en Galiza. Daquela son un neofalante, que decidiu adquirir e empregar a lingua galega a partires da adolescencia. O motivo fundamental da escolla é a negación existente do idioma por parte do poder. Vives nunha sociedade onde supostamente hai dous idiomas e comezas a preguntarte que é o que acontece cun deles.

 Sobre se a literatura en lingua galega foi a miña primeira referencia, a resposta é non. Primeiro de todo, porque eu lin poesía moito antes de dar o paso ao cambio de lingua. Porén, as referencias son en lingua galega e non galega. Desde poetas europeos (Baudelaire, Rimbaud, Leopardi, Plath, Rilke…), a poetas do mundo grecolatino (Safo, Virxilio…), a referentes latinoamericanos (Neruda, Paz, Gabriela Mistral …), e tamén poetas en lingua galega (nun primeiro momento Rosalía, Manoel Antonio, Pexegueiro, Xohana Torres…).

A primeira referencia é a biblioteca da casa, collía do que tiña a man. Logo dei un paso máis e procurei outras cousas.

   Es un poeta cunha ampla formación cultural que adquiriches  fundamentalmente de forma autodidacta e que non ten nada que ver coa túa profesión, podes contarnos como e cando xorde en ti esa necesidade de coñecer e indagar no mundo da cultura en xeral? Supoñemos que os anos que dedicaches a viaxar axudarían a complementar esa formación. Foi así? Practicaches a filosofía da maior parte dos escritores galegos do primeiro terzo do XX (nomeadamente os homes da Xeración Nós): a necesidade de europeizar a nosa cultura, de beber en máis fontes que as propias?

 Non fun un bo estudante, bastante indisciplinado, nada organizado, etc. Pero a curiosidade e a necesidade de coñecemento téñoas desde neno. Sempre penso que tiveron que ver con ter desde sempre á miña disposición unha biblioteca. Xa fora a de meus pais ou a de meu avó. Porén o acceso aos libros alimentou moitas viaxes mentais.

Viaxei todo o que puiden desde 2004 até 2016, que naceu meu fillo. Logo viñeron as restricións pola pandemia, que tamén detiveron un chisco a miña urxencia viaxeira que xusto nestes meses estiven a retomar. Neste século que comezamos as posibilidades de desprazamento parecían case infindas. A pandemia reubicounos, e probablemente a crise do modelo enerxético incida con novas restricións nas nosas vidas. Pero as posibilidades de verdadeira viaxe non están ligadas á mobilidade unicamente.

Efectivamente tentei, sen ser unicamente europeo, ampliar as fontes da lingua na que escribo tentando romper cunha certa autorreferencialidade e autoconsumo existentes no sistema literario en lingua galega. De todos xeitos, isto de ampliar horizontes  converteuse case nunha obriga no momento no que deixei Galiza. Decidín con convecemento non tentar perseguir a actualidade literaria galega senón tentar aportar algo diferente e en certo grao desapegado das liñas de escrita maioritarias, que naquel momento (e neste!) xulguei que era preciso crebar.

Amauta 1
Amaita 2

Sempre te defines como poeta, un poeta que escribe en galego desde Catalunya. Pregúntome cando comezaches a escribir? Sempre poesía? Sempre en galego?

 Comecei a escribir na pre-adolescencia. Pero non o fixen dun xeito sistemático e continuado até tranquilamente os 26 anos. Sempre escribín poesía, nun primeiro momento puido haber uns cantos poemas en castelán pero axiña apareceu o galego e sorprendetemente o achádego foi moi sorprendente. É curioso que malia ser o castelán a miña lingua materna, no poema todo funcionara dun xeito tan áxil en galego. Así que perseverei, porque ademais estaba a dar o cambio de idioma e porque tamén descubrira poetas en lingua galega que me impactaran (desde a lírica medieval até os poetas que se levaban daquela, que eran as poetas dos 90, e como precedente quizabes Rompente). Así que entrei de cheo na poesía en lingua galega a través dunha colección que fixera Xerais, e que se chamaba “Ablativo Absoluto” e que moitas de vós lembraredes. Alí estaban Olga Novo, Eduardo Estévez, Maria do Cebreiro, unha retrospetiva de Rompente, Rafa Villar, Lino Braxe, etc.

 Reitero, sempre escribín poesía. Non entendín a escrita desde outras posibilidades, quizabes porque é a miña forma de expresión máis fluída; esa estraña condensación, o símbolo, a linguaxe como posibilidade infinda.

 Que me dis da túa faceta como tradutor? Traduciches ao galego Mar da Morte do poeta catalán Santi Borrell. Tivo que ver na túa decisión o tema do poemario que, se non me equivoco, é a traxedia do Prestige?

 Santi Borrell entrou en contacto comigo cando eu asinei un manifesto de “poetas pola independencia de Catalunya” promovido pola ANC. Supoño que ninguén agardaba que un descoñecido que escribe en lingua galega asinara tal documento. Envioume un correo, explicoume o proxecto, o impacto que tivo a traxedia do Prestige nel e simplemente colaborei.

 Seguirás traducindo? Ten que ser un labor complicado e non o digo só polo feito de ter que dominar varias linguas, é que trasladar un texto orixinal nunha lingua a outra distinta e que non perda parte da súa esencia non debe ser doado.

  Nalgún momento fixen traducións para o meu blog persoal, simplemente polo pracer da tradución. Daquela traducira a T.S. Eliot, Kerouac , Takuoboku, Baudelaire, Kobayashi Issa, Joan Brossa, Joan Salvat-Papasseit, etc. Por algún motivo, agora é unha tarefa algo tediosa que fago en momentos puntuais, cando alguén require de min.

Algúns poemas teus foron tamén traducidos ao español  e forman parte da antoloxía bilingüe Leixaprén, que xa mencionamos. Como é traducirse a un mesmo? Gustouche a experiencia?

  Traducirse a un mesmo non é doado. É unha sensación estraña que é consecuencia directa do dominio que se teña dunha ou varias linguas diferentes da propia para se expresar. Daquela, hai casos recentes onde un mesmo poemario pode aparecer traducido polo propio autor case de inicio (Joan Margarit, por exemplo). Casos onde un poeta decide un cambio de lingua de expresión, cousa que dalgún xeito toca a experiencia da tradución (Brodsky, Borges…). E logo, xente que, malia dominar o idioma a traducir, decide que un terceiro interprete a súa obra.

 No meu caso, eu propio optei por traducirme ao castelán, consciente de que coñecía dabondo a lingua cara á que encamiñaba o texto e que iso podería dotar os meus poemas de lexibilidade para persoas do ámbito hispánico que non poden lerme na lingua de produción da miña escrita.

 Pasando á túa poesía en primeiro lugar quixera que nos explicases por que Rafael se converte en Amauta para ser poeta.

  O motivo é sinxelo, precisaba liberarme de todo o que precedía á miña escrita. Daquela, crear un personaxe era acaído para superar esa fase. Alén diso, como escribo case en segredo, o alcume axuda a manter certas distancias que son moi necesarias.

 Explícanos iso de escribir case en segredo, se se pode.

 Escribo moi privadamente, sen que ninguén mire e sen que a escrita “interrompa” a miña vida frugal e prosaica. Porque os poetas debemos pensar en sermos  seres anónimos, en vivir nunha especie de soidade interpelable no poema.

 Como te definirías como poeta? Considéraste un poeta rupturista, transgresor?

 Penso que quen define é quen le. Escribín unha vez  “Se decidir é cortar, /eu decido a contorna do meu verso /co pulso de quen contempla”. Reafírmome niso, e engado que a tarefa de atopar os elementos identificativos dunha voz poética, é traballo do taxónomo (Valente dixit) e a nós (poetas) tócanos precisamente o contrario, exprimir o elemento único do poema.

Paréceme a min que acabas de usar unha maneira moi intelixente de eludir a resposta. Porén, máis arriba falas de “crebar  as liñas da escrita maioritarias”, cales son esas liñas que consideras necesario crebar?

 Desculpa que saltara a segunda parte da pregunta, tes toda a razón. Non me considero un poeta etiquetable nin na postura da ruptura total nin na do  clasicismo ou da tradición absoluta. Simplemente teño unha voz non dogmática dentro da poesía que se fai no noso idioma.

 Pero si que é certo que hai unha liñas a ultrapasar porque amosan xa un certo cansamento dentro dos modelos estéticos  e temáticos que se estiveron a dar desde os 90 até agora. Eu creo que xa abonda de reiteración do paradigma que provén marcadamente do mundo académico e das elites “pensantes” do país, e unha serie de temáticas moi moi recorrentes das que xa dei boa conta nas redes sociais nunha especie de escritos satíricos que nomeei “Catecismo do bo poeta galego”, e que son simplemente iso, sátira.

Amauta Castro

Amosas unha clara preferencia polo poema breve, mesmo de un verso ou dous. O bo se breve…?

  Ao comezo os meus poemas eran de verso moito máis longo, algo barrocos, requintados mesmo. Se cadra froito de lectura de poetas que funcionaban neses metros dun xeito natural: Lezama Lima, Olga Orozco, Pablo de Rokha, Whitman, Oroza, …

 Logo dei o paso cara ao destilado poético, cara á compresión. Unha vez comecei a reducir, sentín que me atopaba moito máis perto do que verdadeiramente precisaba expresar. Foi unha identificación froito dun proceso nada inmediato. Foron anos de escribir e cortar, de tirar poemas á papeleira ata que finalmente un acada a voz que cre que se achega máis a esa liberación total da linguaxe. No meu caso inflúen varias cousas, o contacto coa poesía oriental, con certos casos de compresión na poesía en lingua galega (Baldo Ramos, Uxío Novoneyra), e a lectura dalgúns poetas que proveñen do misticismo relixioso. Un día descobres, ou redescobres, que un simple verso pode ter un sentido pleno. Para que tanta palabra inexacta? “Non escribas páxinas innecesarias, non escribas versos innecesarios, non escribas palabras innecesarias” [ en Poesía (modelo para romper)].

  Dis que a escrita é resultado do traballo, non cres na inspiración?

  Creo que obviamente pode existir un momento de claridade, e que mesmo existe xente talentosa  que é quen de expresarse dun xeito moi espontáneo. Trátase de equilibrar a forza inicial que move un poema co traballo que hai de depuración do mesmo. Velaí  a miña teima.

O tema metapoético está presente de forma recorrente nos teus versos, sendo o que dirixe o poemario Poesía (modelo para romper), pero tamén o atopamos no apartado “Invocación da linguaxe” de  A tarde. O desacougo, por ex. Por que esa reflexión constante sobre a propia poesía, a súa concepción, o proceso de creación…?

 Dalgún xeito vén esixida polo propio oficio. Como non reflexionar sobre o poema e sobre a linguaxe? Para min esa reflexión é indisociable da escritura do poema. É normal que apareza. Pero tamén debo puntualizar que non son as reflexións dun académico senón dun diletante. É dicir, que poden (e mesmo adoitan) entrar en contradición. De aquí viría o de Poesía (modelo para romper), que xoga co título de Cortázar:  62, modelo para armar, e que vén reafirmar precisamente que se trata dun modelo susceptible de ser crebado porque tal e como comentaba agora, a poesía choca frontalmente contra calquera tentativa de control ou de canonización.

 Poesía (modelo para romper) ten xa unha segunda parte escrita e que gardo no caixón. É:  Invocación da linguaxe, (incluida n’A tarde. O desacougo.) aparecerá de novo continuada nun vindeiro poemario que está xa no prelo dunha editorial. Quero dicir con isto que é un tema que me obsesiona e que non creo que abandone.

  Precisamente en Poesía (modelo para romper) dis que “a beleza é unha calidade menor”,  cal sería  a calidade máis importante na poesía, segundo a túa opinión?

 Calquera, todas as calidades son posibles e ningunha prima. De feito, pode existir unha poesía “fea”, que se materializa en versos que amosan a náusea,  a violencia, a atrocidade,… e que por algún motivo están infrarrepresentados na poesía en lingua galega. Asemade ese patetismo pode ser tamén fermoso. O ser humano tamén fai uso desa violencia (ollade por exemplo Ricardo III de William Shakespeare). Neste sentido, hai así mesmo unha serie de poemas meus que tocan ese espazo do “tremendo” e que tamén espero que aparezan proximamente.

 Tamén dis que “a forma final do poema é a tarefa imposible” isto  fixo que lembrase a Eduardo Pondal  que é un exemplo na literatura galega de poeta que revisa constantemente o escrito e mesmo o refai dando lugar a varias versións do mesmo poema, quizais froito dun afán de perfección case enfermizo. Ti acostumas a volver sobre textos que xa escribiches, a cambialos ou refacelos?

 Reviso moitísimo, demasiado. Trátase tamén de saber cando parar de revisar, porque un poema sobrecorrixido ensina tamén os puntos de sutura e iso fai decrecer ese impulso inicial do que falaba antes.

 Máis que a Pondal, eu lembro a Paul Valery con aquilo de que o poema non se remata de escribir senón que se abandona.

Falas da complexidade da creación do poema “Crear un poema é complexo para o poeta”.  E que me dis da complexidade da súa comprensión por parte do posible lector?  É necesaria esa comprensión para gozar do poema?

 Obviamente debe haber un diálogo. O bo do poema, a diferenza doutras expresións, é que o intérprete é o lector. E na medida en que eses versos se incorporan ou non á súa aprendizaxe vital, o poema trunfa ou fracasa. Trátase diso, dese eu-plural que acada o poema. “Adiós ríos, adiós fontes”, sinxelo, non si?

Amauta no cimenterio

Nos teus versos (Constante  hora de boca e precipicio) ocupan un lugar destacado a monotonía, a insolidariedade, a falsidade, o paso do tempo, a soedade, o desacougo, o desamor…  mais tamén atopamos o amor e o erotismo. Algúns deles atrévome a dicir que son bastante recorrentes na túa poesía (tamén se desenvolven en A tarde. O desacougo por ex.)  Dirías que hai temas que te provocan máis, que se converten no teu centro de interese?

  Tento tratar temas universais. O motivo é que adoito pensar en que acontecería se alguén lera estes poemas no futuro do mesmo xeito en que nós lemos a Homero ou a Emily Dickinson. É dicir, tento que teñan validez e que non perdan a vixencia.

Precisamente no proceso de atopar a miña voz poética do que falaba antes, desprendinme de referencias xeográficas, de nomes propios, etc.

Velaí un dos valores do poema. Ese diálogo no tempo. Lemos poemas e de súpeto aparecemos conectados con Dante, con Anacreonte, con xente doutras épocas e lugares.

  É obvia a presenza constante de certas metáforas que enchen os teus versos e non me resisto a preguntarche sobre elas. Por exemplo a dicotomía entre as paredes-obstáculo e os muros-protección e acubillo, tamén o río, o negro, a sombra, as tebras… Que importancia dirías que ten a metáfora na concepción da túa poesía?

 Nalgún momento tentei desfacerme da metáfora pero foi imposible. Eu sei que hai poetas que a evitan pero non sei se é preciso tomar ese esforzo.

No caso dos muros hai un dobre xogo. O muro protector versus o muro limitador. E logo tamén son recoñecibles certos xogos de luz e sombra.

Tento que non sexa metáforas que saian dos significados convencionais. Non sei se acado tal, pero nesa procura ando.

  Cres que a poesía actual, nomeadamente a máis transgresora e rupturista, renega do propio concepto de lírica? Quizais  é que se creou un concepto novo?

 Direi (falsamente) que non leo aos meus contemporáneos. Isto non é de todo certo pero case. Adoito ler poetas doutras épocas. Iso non quita que coñeza algo a “tendencia”. Sen ser eu un taxónomo, como xa dixen iso é tarefa da crítica, creo que estamos nun momento moi aberto. E iso implica que calquera fórmula poética é defendible, sen dogma.

Dixeches nalgunha entrevista que tiven a ocasión de ler que ti serías unha mestura de moitos Arthur CravanCarlos OrozaGottfried Benn…, quizais o que teñen en común todos eles é a súa non alienación, os poetas son vangardistas e rompedores, pero asumes  tamén a provocación e mesmo o escándalo?

 Díxeno dentro do xogo da propia entrevista pero podo reafirmalo sen problema. Asumo o que se derive dos poemas “que só a palabra transforme o campo”, escribín en “A tarde. O desacougo.” Referíndome ao “campo” literario. Con isto quero dicir que o meu interese é a linguaxe. As circunstancias persoais son moi secundarias no meu caso, é por iso que existe o pseudónimo tamén, establecendo unha diferencia e marcando cando fala o poeta.

 A miseria, o escándalo,  a provocación están presentes nos poemas na medida en que o están na vida.

 Se tiveses que salvar da queima tres poetas galegos cales serían?

 “Kill Yr idols” era o nome dun EP da banda Sonic Youth, non si? Eu case que fun eliminando idiolatrías pero non refugo a pregunta e digo: Manoel Antonio, Xohana Torres e Alfonso Pexegueiro.

Fago un punto e aparte para José Ángel Valente, que se ubica na tradición en lingua castelá pero que levou tamén a bandeira do noso idioma no seu corazón.

 E universais (non galegos, obviamente)?

 (puntualizo que os poetas galegos tamén son universais pero entendo por onde vai a pregunta) Alejandra Pizarnik, T.S. Eliot e R.M. Rilke.

 Se non foses poeta que serías?

  No fondo creo que nunca coubo esa posibilidade. Dixen nunha outra entrevista, unha para Montse Dopico, que nunca desexara ser outra cousa que poeta en lingua galega.

 Unha fermosa frase para rematar esta entrevista. Grazas polo teu tempo, Amauta.

Non podemos despedir a Amauta sen deixarvos con algúns dos seus versos. Teño que recoñecer que é unha escolla totalmente subxectiva  que procede da lectura  que eu realicei dos seus poemarios. Non foi doado o labor, nunca o é cando tes que elixir e tamén descartar, cando quixeras mostrar moito máis. A miña intención é trasladarvos algúns exemplos do seu bo facer como poeta e recomendarvos encarecidamente, sobre todo aos amantes da poesía, a lectura dos seus poemarios. Aí van, pois:

 Desconcerta crer na cidade fatigada

que enche as súas mans de chuvia.

—–

Non é posible

este tempo insuficiente

que posesivo, xordo, avaro

pecha o noso horizonte

coa súa man escura.

—-

Perdón

por imaxinar para ti

un nome sen cicatrices.

—-

Só o noso incendio pode ser como a auga.

 —-

Que a xenreira é un medo longo,

rastro de espranza ida

que o ruído e a dor substitúen.

Eu desexo salvar esta penumbra

onde sobrevivo sendo ninguén.

 (de Constante hora de boca e precipicio)

Mesmo as alegres aves proxectan sombras de verdadeiro outono

—-

O péndulo volverá

por aquel suco de tempo nunca extraviado

e por calendarios xirados no azul

que depositamos hoxe no incendio e no poema

—-

(…)

Eu temo durmir ou determe

E atopar un neno entre as raíces rotas

—-

A noite é so a metade da tebra.

O silencio é só a metade da furia

—-

Eu prefiro escribir que creo que escribo

imitando a fertilidade dunha carta

ou para quen mira desde o desamparo

e decide instalarse entre os versos.

                                                                                            (de A tarde. O desacougo)

 

 Charo Valcárcel

Charo Valcárcel Mato

Charo Valcárcel Mato

Profesora de Galego

Eu son Charo Valcárcel. Nacín nunha pequena freguesía da Estrada (Sta. Cristina de Vinseiro) hai 60 anos, pero xa levo trinta e cinco vivindo en Pontevedra, case tantos como os que traballei no IES Valle Inclán (trinta e dous), toda unha vida…

Estudei Filoloxía Hispánica, aínda que me presentei e aprobei as oposicións para profesora de Lingua galega e sempre exercín como tal, do cal me sinto e sentirei sempre moi orgullosa.

No Valle Inclán coñecín a Ana, Manuel, Isidro, Benito e Sara que, considero, máis que compañeiros, amigos, bos amigos. Xuntos compartimos moitas experiencias.

Agora esta na que nos implicou Ana que, polo menos para min, é un salvavidas, un incentivo que chega para encher o oco que deixa o ensino nas nosas vidas.

Pero tamén formamos parte dun grupo de teatro de profesores (en activo e xubilados) que naceu no 2005 no seo do Valle Inclán, Argallada, e que está esperando tempos mellores para retomar a súa actividade.

Agardo que as miñas contribucións no blog devellabella sexan merecedoras do voso beneplácito ou, polo menos, non do voso desgusto.

Fina Casalderrey

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

Xosé Monteagudo Folgar por Fernando Fernández

Xosé Monteagudo Folgar por Fernando Fernández

Entrevista con:

Xosé Monteagudo Folgar

Xosé Monteagudo Folgar naceu en Santa Xusta, Moraña en 1965. Licenciado en Dereito pola USC traballa como técnico de facenda na Axencia Tributaria de Pontevedra. Exerce a crítica literaria e imparte obradoiros literarios sobre narrativa.

Ten colectado un mollo de premios coma o Blanco Amor de novela no 2002 por As voces da noticia (Galaxia) ou en 2009 o García Barros por Un tipo listo (Galaxia).

Xosé Monteagudo

En 2006 publica Esta historia (Galaxia), novela ambientada na Compostela universitaria dos 80. En 2012 publica O curioso mundo das persoas normais, novela inspirada nun feito ocorrido no Hospital de Pontevedra onde un rapaz permanece recluído toda a vida por mor dunha doenza de nacemento.

Por Todo canto fomos (Editorial Galaxia 2016) recibe o premio San Clemente e o premio Gala do libro galego, ambos en 2017. Con todo, moitas voces autorizadas suxiren, pola gran calidade desta novela, que sería merecente do máis alto galardón da literatura galega se existise tal.

En outubro deste 2021 o xurado do premio Repsol representado por Xavier Senín anuncia que o gañador é Xosé Monteagudo coa obra Eternity que será publicada a finais de novembro deste ano en Galaxia.

Benvido Xosé a esta sección de entrevistas da revista dixital Devellabella onde ficarás a carón de Rosa Aneiros, Fina Casalderrey, Antón Riveiro e outros. Quero agradecer en nome da revista a túa amable colaboración coma sempre fas.

Imaxínote nos anos oitenta estudando Dereito en Santiago  provindo dunha parroquia do rural de Moraña. Co que representa na evolución dun rapaz este salto do rural á vida universitaria tan axitada nesa altura tanto social como politicamente e considerando as ensinanzas do profesor de Marín, o teu oficio de escritor é froito destes acontecementos?. Produciuse nesta etapa compostelá a xestación de Esta historia?.

Esta historia

Eu creo que a miña actividade como escritor ten a súa orixe nunha etapa anterior da miña vida. En concreto, foi no comezo da miña adolescencia cando principiou o meu interese na literatura. Aos doce anos meus pais mandáronme a estudar a un colexio a Marín, onde residía nun réxime de internado. Cando cheguei alí eu non lera nunca unha obra literaria (novela, poemario ou obra de teatro). Nacín e vivín ata entón nunha casa onde non había libros de ningún tipo. Así que cando tiven que ler por primeira vez unha novela, como unha actividade da materia de Lingua castelá, descubrín de repente un mundo novo para min. Sabía que existían obras desa clase, por suposto, pero como unha referencia afastada, igual que sabemos do nome de países distantes que non temos visitado e que desexariamos poder visitar algún día. Iso foi a literatura para min. Un territorio de nome mítico, que puiden visitar por primeira vez entón, guiado en parte por un dos profesores de literatura que me daba clase nesa época. Foi descubrir ese territorio e non parar de viaxar por el en todas as formas, porque ao mesmo tempo que me atraía a lectura comezou a atraerme a actividade de escribir.

Respecto da miña novela Esta historia, efectivamente, a súa orixe está nos meus tempos universitarios en Compostela, nos anos oitenta. Foi unha época absolutamente feliz no persoal. Para alguén que procedía do rural, que pasara pola experiencia da disciplina dun internado de curas, nunha época coma a da Transición, na que a vella mentalidade reprimida e represiva seguía tinguindo moitos dos costumes do meu entorno, a liberdade da vida universitaria nos oitenta foi unha descuberta semellante á da literatura. Por iso, en Esta historia intentei fundir esas dúas descubertas, a vital e a literaria. Teño a sensación, de todos xeitos, de que é unha novela un tanto fallida, porque eu buscaba unha forma narrativa innovadora que fusionase o persoal e o literario sen recorrer a procedementos narrativos previos. Desexaba que quen a lese experimentara no nivel literario unha sensación semellante ao que para min supuxera vivir esa época de ilusión e descuberta. Para conseguilo debía ensaiar un procedemento narrativo que trasladase ao papel a intensidade das sensacións que eu experimentara. Pero o resultado, en retrospectiva, non me convence. Quizais eu non posuía o dominio técnico preciso para conseguilo. Ou quizais desexaba un imposible. Non o sei.

Es dos que escribes de xeito convulsivo ou dos que teñen sempre unha especie de GPS  ou un compás para non apartarse do carreiro trazado? Buscas os  temas  ou eles veñen a ti?

Non sinto que busque os temas. Xeralmente, a primeira idea xorde de improviso, en calquera momento, ao contacto con calquera estímulo. Pode ser un feito do que me chega noticia, unha película, un libro… Pero sempre hai algo nese estímulo externo que conecta profundamente coa miña predisposición para escribir. Unha vez que teño a idea inicial, o fermento, este vai levedando na miña imaxinación, tomando corpo, e despois dun período que poden ser semanas ou meses, en algún caso incluso é cuestión de anos, a novela está formada no meu pensamento no que se refire ao núcleo da historia e aos seus personaxes principais. Nese intre póñome a escribila. O proceso da súa escritura avanza ao seu propio ritmo, ás veces máis rápido, ás veces máis demorado, pero sempre sen seguir un guión máis alá do que teño no pensamento. A medida que escribo xorden novas historias e personaxes secundarios, concrétanse as ideas en escenas e vai tomando forma a novela. Logo vén a fase de corrección onde se modifican aínda moitas cousas ata que chega o intre en que sinto que xa non podo mellorar o relato substancialmente e o dou por rematado.

Entendo que che gusta experimentar con estilos narrativos diferentes. Persoalmente onde te atopo máis pleno é na chamada “novela coral” (As voces da noticia, Todo canto fomos). Foi As voces da noticia, premio Blanco Amor 2002 a primeira experiencia neste sentido?. Cres que o perfeccionaches máis tarde en Todo canto fomos?

 Sen dúbida. As voces da noticia é a miña primeira novela, despois de anos de escritura privada, da que non se publicou nada (nin se publicará). Nese tempo en que a escribía eu non tiña definida a miña voz narrativa e o que estaba era experimentando con distintas voces e estilos, para ver cal se adaptaba mellor ás miñas condicións e posibilidades literarias. Dese xeito, xurdiu esa novela, que está contada por varios narradores que dan a súa versión do mundo e das circunstancias que producen un feito tráxico que é investigado por un xornalista. Facendo da necesidade virtude, a voz de cada personaxe soa diferente, porque quen escribía tamén ensaiaba distintos estilos, sen decantarse por ningún. En cambio, Todo canto fomos escribina nunha etapa que considero de madurez e responde, polo tanto, a outras premisas. É unha novela que ten multiperspectivismo, pero non alternancia de voces narrativas, xa que o narrador é o mesmo para todas as historias, o escritor londiniense. A novela requiría contar a historia de cada personaxe e que o conxunto fose unha historia diferente á suma das súas partes. Cando a pensei, esta era a súa principal característica, que cada historia tivese valor por si mesma pero adquirise o seu sentido pleno considerada formando un todo coas demais. De aí o multiperspectivismo desa novela e a súa xustificación, que nada ten que ver coa primeira.

As voces da noticia
todo canto fomos
un tipo listo
o curioso mundo das persoas normais

En Un tipo listo e O curioso mundo das persoas normais volves cambiar de rexistro. Se ben se trata de historias totalmente dispares e nos dous casos sabemos que é ficción a partir de feitos reais, gustas de revisar e dar a coñecer acontecementos do noso país a xeito de crónica?  

 Unha das opcións básicas que ten un escritor é a de narrar unha historia conforme ao seu libre criterio. A min gústame ensaiar estruturas narrativas diferentes nas miñas novelas. Non me gusta percorrer terreos seguros. Abúrreme. Concibo a escritura literaria como un eido no que o autor debe buscar a maneira de facer máis efectiva a historia. Na miña concepción literaria iso supón ensaiar novos procedementos, adoptar puntos de vista e estruturas inusuais que poidan facer máis atraente a historia para o lector/a. Atráeme facelo e estou convencido de que é a mellor forma de interesar as lectoras/es. Respecto dos temas dos que tratan as miñas historias, como escritor realista gústame que estean apegadas ao que mellor coñezo, que é a realidade na que vivo. Non creo que puidese escribir unha novela desvinculada por completo de Galicia. Se procuro escenarios e personaxes galegos, incluso temas máis vencellados á nosa Historia, é porque é con eses elementos cos que máis me agrada escribir. Que iso poida interpretarse como unha crónica do noso país, como ti apuntas na pregunta, non me corresponde a min dicilo, porque tampouco está na miña intención facelo conscientemente. Outra cousa é que o resultado do que escribo poida dar lugar a esa interpretación, que non entro a valorar.

Escribes pensando nunha masa lectora indefinida, en lectores ou lectoras concretas ou porque che presta e che dá satisfacción?

Ao escribir unha novela atraveso por dúas fases de traballo. A primeira é a da versión inicial, que fago sen determe, escribindo todo o que me parece que dá de si a historia que quero contar. Logo, na segunda fase, corrixo e modifico e engado e volvo corrixir. Diría que en ningunha das dúas fases penso nunha masa lectora, pero si que intento converterme no lector da miña propia novela, sobre todo na segunda fase. Como lector son esixente coas novelas que leo e trato de o ser tamén coa novela que estou escribindo. A satisfacción para min está en ter un papel determinante no nacemento da criatura, en ver como vai collendo a forma que imaxinara, ou outra algo diferente pero que me descobre algo que non existía e que se fai realidade coas miñas palabras. Ver que creo personaxes e que nalgún intre estes teñen xa unha vida de seu que lle dan as palabras é a maior satisfacción que me dá escribir. O que sucede despois, cando a novela se publica, non é algo no que eu teña unha participación directa. Por suposto, agrádame moito que quen as len gusten do que eu escribín. Se iso non existe, a outra recompensa non acada a súa plenitude. Pero esa é unha recompensa máis efémera, limitada aos momentos en que alguén o comenta, mentres que no proceso de escribir obteño unha recompensa moito máis prolongada no tempo e dunha natureza máis persoal. De todos xeitos, creo que unha complementa á outra e que só co concurso de ambas se converte en plena a miña satisfacción.

Despois de “parir” unha novela coma Todo canto fomos de tal envergadura e calidade debiches de quedar extenuado. Sabemos que foi un proceso que durou anos e isto nótase na gran cantidade de información e no tratamento dos datos manexados así como no labor de documentación. Como logras abordar algo máis dun século da nosa historia a través de personaxes con puntos de vista tan diversos? Como se che ocorreu usar técnicas para distintas personaxes como o diario de Carlota ou a utilización da primeira persoa do narrador-escritor?  

 Resultou, como ti apuntas, un proceso longo. Durante anos a idea foi madurando no meu pensamento, e no período previo a comezar a escribila e tamén mentres a escribía, o labor de documentación foi intenso. Nunha novela situada en épocas históricas tan diferentes era fundamental pensar ben que acontecementos xerais eran os máis definitorios do período e documentalos axeitadamente. Nese labor de documentación para captar o esencial de cada momento histórico era moi importante que as diferentes pasaxes do relato contivesen datos a un nivel bastante minucioso, que lle evitase á novela relatar o consabido pola maioría dos lectores e lle impedise así caer no tópico. Ese labor resultou un traballo grande, no que tiven que recorrer a libros e tamén aos coñecementos de determinadas persoas. Logo, unha vez asimilada a documentación, quedaba o labor de integrala no corpo da historia novelada sen que os datos reais perturbasen o normal desenvolvemento da ficción. A ese xogo de equilibrios tiven que dedicar tamén o seu tempo. En canto ás técnicas, enlazando coa miña predisposición a ensaiar procedementos narrativos diferentes en cada novela, no caso de Todo canto fomos o tipo de historia que ía contar adaptábase perfectamente a ese interese meu. Porque cando utilizo diferentes técnicas procuro sempre que estas melloren o resultado final. Se percibo que non e así, non as utilizo. Pero nesta novela, a medida que escribía e utilizaba esas técnicas, sentía que o resultado melloraba respecto de non utilizalas.

É Todo canto fomos unha arela de “todo o que puidemos ser”?

Evidentemente, a interpretación historicista da novela dá lugar a esa conclusión. Se coñecemos o que pensan e senten os personaxes nunhas circunstancias concretas podemos presupoñer a súa evolución posterior e como iso vai contribuír á Historia. Xustamente a novela é un dos eidos do que puido ser fronte á realidade do que foi. Sobre todo neste caso en que o que foi real está causado polo trauma dun golpe de Estado e da posterior guerra civil que impón unha realidade histórica allea á evolución normal dos acontecementos.

Esta novela foi galardoada co premio Gala do libro e tamén o San Clemente, ambos son peculiares xa que o primeiro dano os libreiros galegos e o segundo os alumnos lectores de bacharelato. Que significa para un escritor que o premien os lectores e non un xurado?

Sen deixar de valorar a decisión dos xurados formados por lectores digamos que profesionais (escritores, críticos ou profesores), dos que obtiven recoñecementos con outras novelas, valoro moito a opinión dos lectores. Por encima de calquera recoñecemento que poida obter calquera das miñas novelas, o maior premio para min está no entusiasmo dos lectores. E cando digo lectores non estou pensando nas vendas que poida acadar un libro, que ás veces se deben a factores alleos ao propio gusto lector, senón nesa lectora ou lector individual que, sen ningún compromiso por mor da amizade ou de cortesía persoal cara o autor, transmite con sinceridade o seu entusiasmo pola novela que leu. Non concibo maior premio ca ese. Por iso, no caso de Todo canto fomos me sinto especialmente premiado, porque eses recoñecementos que mencionas, outorgados por lectores “non profesionais”,  foron confirmados antes e despois por un gran número de lectoras e lectores que non coñezo e que leron a novela con entusiasmo e a recomendaron despois.

Por onde van os teus gustos literarios? Podes darnos tres ou catro obras que te marcaron dalgún xeito? Bebes nesas fontes?

Os meus gustos literarios tiveron a súa evolución, ao fío das miñas persoais descubertas literarias. Se sigo unha certa orde cronolóxica nestas, diría que a primeira descuberta literaria que tiven foi o dos autores hispanoamericanos do que se chamou o Boom. Na miña adolescencia lin as obras máis representativas dese movemento con enorme gusto. Algunha delas, coma La ciudad y los Perros, de Vargas Llosa, supuxo un deslumbramento absoluto. Dela aprendín que a verosimilitude dunha historia depende do manexo e combinación de técnicas literarias diferentes. Esa obra, o mesmo que Conversación en la Catedral, que lin pouco despois, levoume a descubrir a Faulkner, de quen citaría Absalón, Absalón e mais O ruído e a furia, novelas que me permitiron afondar no coñecemento de técnicas aínda máis diversas de narrar. Logo virían outros escritores, desde Thomas Mann ata Jonatham Franzen, pasando por Nabokov, Graham Greene, Scott Fitzgerald ou a actual literatura norteamericana. De todos eles, e de moitos outros que configuran unha lista demasiado longa para citar aquí, aprendín técnica literaria e procedementos narrativos que, ás veces dun xeito máis consciente e outras dunha maneira menos consciente, emprego nas miñas novelas. Pero esas técnicas e procedementos trato sempre de adaptalos e poñelos ao servizo do meu estilo e da miña concepción do relato para que a historia que estou escribindo resulte algo persoal, nunca unha imitación de voces e estilos alleos.

Tes contado que para ti a escrita é un reto e que te aburrirías se non cambiases de estilo a pesar do éxito dunha novela en concreto e así o vés demostrando progresivamente. Sabemos que Eternity, recente Premio Repsol, vai do futuro do ser humano e dos desafíos do mundo dixital pero podes adiantar algo máis?

Efectivamente, non me gusta repetir esquemas e procedementos narrativos que xa teña empregado previamente. O que me atrae sempre cando comezo a escribir unha novela é asumir o reto de facer algo diferente. O meu estímulo principal está niso, en conseguir que a historia que relato soe como algo novo, que non fose contado previamente. E para iso, o primeiro que teño que lograr é que non soe como algo que eu xa teña escrito. No caso de Eternity tamén intento iso, escribindo unha novela que dalgún xeito se podería considerar de anticipación. A novela conta unha historia que trata de xuntar unha das aspiracións máis connaturais ao ser humano, como é o desexo de transcendencia, coa novidade tecnolóxica máis actual, a dunha aplicación informática que crea unha realidade dixital que lle da unha forma nova a ese vello desexo. A historia, que noutra época podería cualificarse de fantástica, a técnica actual converteuna en algo totalmente realista. De feito, estou convencido de que esa aplicación que describe Eternity, malia que non existe arestora (polo menos, ata onde eu sei), existirá nun futuro próximo, aínda que eu non cobrarei dereitos de propiedade intelectual por ela.

Xosé Monteagudo
Monteagudo

Como valoras o salto da literatura ao cinema? Se che propuxeran facer isto cunha das túas obras cal elixirías?

Creo que todas as miñas novelas poderían ser adaptables ao cinema, aínda que esixirían orzamentos moi dispares. Pero se tivese que escoller unha, sería Todo canto fomos, aínda que o formato non sería se cadra o dunha película, senón o dunha serie de televisión de varios capítulos, do tipo das de Netflix. Son consciente de que o orzamento para facela non sería dos máis baixos, xaora, pero creo que o produto final, co finanzamento e o coidado axeitados, podía ser moi interesante.

Finalmente como ves a evolución da literatura galega a día de hoxe? Non tes a sensación de que se está caendo máis na cantidade que na calidade?

Non sei se é real ou só unha percepción miña, pero teño a sensación de que falta asumir certos riscos, en xeral, tanto a nivel temático coma formal. Son consciente de que desde hai uns anos a presión do mercado é grande e iso distorsiona ás veces a valoración inmediata, impoñendo no campo literario uns criterios que non son os propios deste. Pero se se asume como criterio literario o que dita o mercado ou se xulgan literariamente as obras considerando a súa corrección argumental conforme a valores sociais ou políticos predeterminados, a probabilidade de establecer arestora un canon literario perdurable para a literatura galega diminúe enormemente. É algo que ten importancia, por suposto. Mais en todo caso, esa será unha eiva do presente, que o tempo se encargará de ir corrixindo.

 Moitas grazas Xosé pola túa franqueza e naturalidade. Agardamos con ansia a aparición de Eternity e non te preocupes polos “dereitos” desa aplicación xa que a riqueza xa a tes en forma de bagaxe cultural.

 Fernando Fernández

Fernando Fernández González

Fernando Fernández González

 Nado en Salceda de Caselas o 14 de setembro de 1957.

Formación a nivel de bacharelato no ies Pino Manso do Porriño e COU no Sta Irene de Vigo.

En 1975 comeza a andaina laboral con 18 anos como dependiente na desaparecida  librería Rafael Rodriguez no casco vello de Vigo.

En 1980 despois de cumprir co servizo militar inicia distintos traballos de representante comercial en empresas de papelería polo noroeste peninsular.

En marzo do 1998 pasa a formar parte do plantel de Editorial Galaxia como promotor de vendas ata a súa xubilación en 2020.

Morgana en Esmelle

Todo canto fomos

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

Rosa Aneiros por Charo Valcárcel Mato

Rosa Aneiros por Charo Valcárcel Mato

Entrevista con:

Rosa Aneiros

Ante todo queremos agradecerlle a Rosa a súa cercanía e amabilidade e que accedese, sen pensalo sequera, á nosa petición de realizarlle esta entrevista.

Biobibliografía

Rosa Aneiros (Meirás-Valdoviño, 1976) é xornalista e traballa no Consello da Cultura Galega. En 1999 presentou a súa primeira novela:

«Eu de maior quero ser», á que seguiron:

«Corazóns amolecidos en salitre» (2002);

«Resistencia» (Xerais 2003), Premio Arcebispo Xoán de San Clemente 2003;

«O xardín da media lúa» (2004);

«Veu visitarme o mar» (Xerais 2004);

«Ás de bolboreta» (Xerais 2009), Premio Fundación Caixa Galicia de Literatura Xuvenil, Premio Fervenzas Literarias ao Mellor libro xuvenil e Premio The White Ravens (Internationale Jugend Bibliothek) 2010;

«Sol de Inverno» (Xerais 2009), Premio Xerais de Novela e Premio Fervenzas Literarias á Mellor portada de adultos 2009.

En 2013 publica o primeiro título da triloxía «Ámote Leo A.»:

«Ámote Leo A. Destino xalundes» (Xerais 2013), ao que seguiron «Ámote Leo A. Estación de tránsito» (Xerais 2014) e «Ámote Leo A. Terminal de chegadas?» (Xerais 2014).

Na colección Sopa de Libros de Xerais publicou:

 «Orestes perde o senti-do!» (2019),

 e na colección Merlín:

 «A batalla da pequena Chañan Curi Coca» (2017),

«Xelís, o guiei-ro das botellas de mar», Premio Merlín de Literatura Infantil 2019,

e «Tres bichicomas, dúas illas e unha serea» (2020), Premio Agustín Fernández Paz de Narrativa Infantil e Xuvenil pola Igualdade 2018.

Con «Sibila» (Xerais 2021), publicada na colección Narrativa, retoma a narrativa para publico adulto.    

Benvida, Rosa, ao noso humilde blog, a esta sección de ENTREVISTAS A ESCRITORES que inauguramos  a finais do 2020 coa realizada a Riveiro Coello.

 Quixeramos comezar por algunhas preguntas que teñen que ver coa túa traxectoria:

 Sabemos da túa actividade como periodista e escritora, que foi primeiro? En cal das dúas te sentes máis cómoda ou che produce máis satisfaccións? Se tiveses que elixir…?

 A literatura dáme máis liberdade, tanto para tratar os temas como para xogar coa lingua, sen dúbida.

Rosa Aneiros 2

Que supón para ti traballar no Consello da Cultura Galega? Pódesnos contar un pouco cal é o teu labor aí?

 Traballo na Área de Actividades, encargada da xestión das actividades que organiza a institución.

Comezaches a túa produción narrativa, se non nos equivocamos, cunha novela:  Eu de maior quero ser, que reflite o ambiente universitario e, sobre todo, as relacións e conflitos entre compañeiros de piso de caracteres ben diferentes. Pola idade que tiñas cando se publicou imaxinamos que bebía bastante das túas propias experiencias como estudante en Compostela. É así? Que queda desa escritora do 99 na Rosa Aneiros actual?

 Pois creo que queda o 99%. Conseguín manter a ilusión pola escrita e que o mundo editorial non me condicionase. Talvez sexa, si, máis crítica coa situación sociolingüística que impacta directamente nas nosas lectoras e lectores.

 Pódese dicir que es unha escritora consagrada que contas no teu haber con premios moi prestixiosos, quizais empezaches a pisar forte neste mundo con Resistencia, novela moi aplaudida e premiada. Como naceu esta novela ambientada en Portugal, coa historia recente deste país irmán de fondo?

 Naceu hai vinte anos nunha viaxe azarosa aos lugares onde se desenvolve a novela. Dicía o mestre Agustín Fernández Paz que as novelas técense cos fíos da vida. Eu, ou máis ben a miña traxectoria literaria, corrobórano.

Eu de maior quero ser
Resistencia
Rosa Aneiros1

O premio Xerais do 2009 Sol de inverno é unha novela de peso ( en todos os sentidos) na que o escenario cambia totalmente, mais tamén hai un conflito social e bélico que condiciona a trama da novela.  Novela complexa e profunda que supoño debe ter detrás un arduo traballo de documentación…

 Era unha débeda co meu pasado emigrante cubano e co silencio da posguerra. Requiriu moita documentación pero, sobre todo, un gran labor de comprensión da realidade que lles tocou vivir a varias xeracións.

 Debo recoñecer que o título, antes de lela, tróuxome á cabeza outro dunha novela de Casares (creo que é difícil que non sexa así para quen coñeza a de Casares): O sol do verán, aínda que non teñen nada que ver; non sei se foi algo intencionado ou simplemente froito da casualidade?

 O día que morreu Carlos Casares acudín ao traballo preparar as reaccións á súa morte e souben nese momento por boca de Dolores Vilavedra da existencia dunha novela aínda inédita, O sol do verán, que logo lin con moita atención. Talvez fose o subconsciente, non o sei, pero na miña obra antes que sol chegou a palabra Inverno da protagonista e, como antagonista e esperanza, a luz. Hai algo diso supoño tamén na novela de Casares, unha lectura fermosa do solpor da vida.

 Con Ás de bolboreta, creo que tamén do 2009, dás un xiro de 180º respecto de Sol de inverno. Comprobo que esta novela catalogouse como literatura infantil e xuvenil, aínda que non entendo moi ben por que. É unha novela de protagonismo colectivo, comprometida coa realidade social do país e que non semella ir dirixida ao lector xuvenil, ti escribíchela pensando nese tipo de lectores?

 Si, sempre pensei na rapazada cando a escribía. Defendo a ultranza as lecturas complexas e maduras, con ampla visión da realidade para un público adolescente. Necesitan unha lectura crítica do mundo en que habitan e non a hiperprotección perigosa á que os temos sometidos, tanto nos currículos escolares como na literatura. Hai que provocar preguntas, hai que sementar dúbidas.

Rosa premio
Ás de bolboreta
Sol de inverno

Centrándonos en Sibila, a túa última novela. Como se xerou?  Que querías contar?

 É unha historia de néboa e de procura da identidade.

 Os lectores, ao ver o título, pensan inevitablemente no personaxe mitolóxico, mais ti xa comentaches que non foi ese o motivo da túa elección…

 A lectura mitolóxica é importante pero o principal motivo do título veu da man de Maria Sibylla Merian, unha entomóloga e pintora alemá do século XVII. Non podo negar que é unha coincidencia marabillosa e a propia Sibila podería ser, efectivamente, a profetisa da fin do mundo. Ou non.

Sibila

A illa, tan importante nesta obra, tampouco é unha illa real, pero sabiamente introduciches situacións que xa se viven na actualidade. É que Sibila é tamén unha novela-denuncia?

 Non sei se me gusta esa categoría, mais si hai denuncia na novela. Unha denuncia social que vai alén das individualidades que cargan culpas para poñer o foco na sociedade que estamos creando e como esta pervirte e nos aboca a un mundo construído a mans dun capitalismo feroz.

Por exemplo, as mulleres incubadoras naturais ou ventres de aluguer xa hai anos que son unha realidade. Quizais teñamos que entender a quen recorre a iso?  Sexa como for é un tema que arrastra moita polémica e que moitos famosos, con moitos cartos móstrano ao mundo sen ningún tipo de pudor. Que opinas ti sobre iso?

 Se me preguntas persoalmente, estou en contra dos ventres de aluguer, da comercialización dos corpos coma se fósemos -así di o manifesto – simples vasillas. Dito isto, a novela procura sacar o foco da decisión persoal das mulleres para poñelo na sociedade que as aboca a iso. É unha acusación social.

 Sibila é unha novela futurista?

 Nin futurista nin utópica.

 Xa contaches que o teu coñecemento do mundo rural axudoute moito na creación deste tipo de ambientes como o que reflites na illa. Os personaxes, como facía Cunqueiro  cos que visitaban a botica de seu pai, tamén están inspirados en personaxes da túa infancia, ou do teu mundo de aldea?

 Na miña infancia creo que non. No meu mundo de aldea si, sigo sendo unha muller de aldea, a pesar de levar décadas vivindo nunha cidade.

 Os habitantes da illa son personaxes que dotas dunha gran forza, que nos apreixan e xa fican en nós. Concibíchelos como partes imprescindíbeis dun todo?

 Non estaban previstos inicialmente. Ían ser a voz da illa, un coro sen nomes no que falaban uns e outras sen que os identificásemos para envolver aínda máis á lectora nesa sensación de neboeiro permanente. Porén, foron cobrando vida e pedindo o seu espazo ata gañarse a ferro os nomes e as historias. Estou moi satisfeita de sabelos escoitar. Déronme unha gran lección todas e cada unha delas.

 Lin en varias entrevistas, e tamén o comentaches na presentación da novela en Pontevedra, sobre a importancia do amor e o odio que pode inspirar o personaxe de Sibila, do importante que é para ti que o lector se identifique con personaxes que non son os heroes precisamente, mais Sibila si acaba sendo unha heroína, ou, se prefires, acabas pousando sobre os seus ombreiros unha responsabilidade que ela resolve compracendo ao lector, non?

 Ti cres? Non estou moi segura. A decisión última de Sibila atrae grandes odios cara a ela, a pesar da empatía que á mantenta fun xerando ao seu redor… Ese é o xogo precisamente que quixen activar: poñerte a un lado e mais ao outro continuamente ata facerte dubidar para acabar cunha pregunta inevitable: que faría eu no seu lugar?

Contas na túa traxectoria con novelas moi diferentes. Ben, xa che escoitei dicir que non che gustaba escribir historias semellantes, supoño que tampouco discursos literarios, xa que estes tamén son bastante cambiantes na túa narrativa. É para non aburrirte?

 Escribo porque me fascina, porque é un reto, porque necesito reinvertarme cada día nos textos. Por iso non hai dous iguais, nin por voces nin por temáticas nin por tempos. Creo que hai un fío que os une, invisible e que este navega na lingua e no tratamento dos temas, mais non teño dúas obras iguais. Penso que atinou Anxos Sumai na presentación cando dixo que sería capaz de recoñecer un texto meu entre un cento, falase do que falase. A miña literatura é recoñecible, máis non clasificable en compartimentos estancos.

 Gustaríame que nos contaras o do teu abandono provisional da literatura para adultos, para dedicarte á literatura infantil e xuvenil, e o teu retorno. Cal che produce máis satisfaccións?

 Non foi un abandono porque nunca deixei de escribir. Outra cousa diferente é non publicar. Necesitei deixar levedar as palabras e abordar textos doutra maneira. Creo que aí o feito de ter fillos foi importante, non sei se máis ou menos que a miña amizade con Agustín Fernández Paz e Xavier Docampo, quen me meteron no sangue o gusto polas palabras grandes para lectores miúdos e non tan miúdos.

Hai unha serie de preguntas que me gustaría manter e que xa llas fixemos a outros escritores, quizais son as típicas, pero non por iso deixan de ter interese: por exemplo:

 Cando soubeches que  querías ser escritora? Desde cando escribes?

 Escribo dende que aprendín a xuntar o z e o a e nunca quixen ser escritora. Quixen escribir. Haiche unha gran diferenza.

 Borges dicía que el nunca buscaba os temas, que os temas o buscaban a el e só cando insistían resignábase e escribía sobre eles. Ti buscas os temas ou os temas búscante a ti?

 Deixo que me busquen e, polo de agora, sempre me atoparon. Mais non te confundas, non é unha espera pasiva, agardando a nada. Hai que estar preparada e atenta para escoitar e que dean contigo.

 Tes moi claro desde o principio, desde as primeiras liñas, o que vai pasar ou deixas que te leven os personaxes?

 Teño claro o punto final, sempre, mais sempre escoito as tramas e os personaxes. Deben ir polo seu carreiro, deben poder falar por si mesmos e contar, a fin de contas, é a súa historia, non a miña.

 Que opinas da frase de Saramago: “Os escritores viven da infelicidade do mundo, nun mundo feliz non sería escritor”?

 A escrita e a lectura supoñen ir á procura de respostas e, para iso, debe haber preguntas.

 Estás a favor do salto da literatura á sétima arte? A ti gustaríache que algunha das túas novelas se levase ao cine?

 Supoño que si, pero hai que ser moi xenerosa para iso. Supón renunciar á túa historia e entregarlla ao reparto, dirección, fotografía, música…, a un cento de profesionais que crearán a súa propia historia. Unha película nunca é unha novela, é moito máis. É outra creación e hai que saber aceptalo.

 E xa para rematar poderías dicirnos con que escritor ou escritores da literatura universal quedarías? Con que obra? E se tiveses que quedar con unha das túas (se podes) cal sería?

 A literatura acompáñanos ao longo da vida e, como ela, vai mudando en títulos, autorías e mesmo xéneros. Non quedaría con ningún libro, quedaría cos libros, tamén da miña propia obra. Cada un corresponde a un momento determinado e forma parte das cicatrices da vida, non renunciaría a ningún.

Moitas grazas ás vellas bellas pola acollida, pola atenta lectura e pola atención, sodes unha marabilla!

Moitas grazas a ti, Rosa, por concedernos esta entrevista que facemos con moito cariño e admiración e que agardamos poida suplantar, aínda que sexa levemente, o noso descoñecemento profesional do mundo do periodismo.

Quixeramos rematar, co permiso de Rosa, resumindo algunhas das declaracións feitas por ela sobre si mesma e incluso algunhas das afirmacións que realizou nesta entrevista:

Rosa Aneiros

Rosa recoñece que escribe “porque lle peta” e que nunca pensou en ser escritora senón en contar historias, como facía o seu padriño retornado de Cuba. Non está suxeita a prazos e só escribe cando sente a necesidade de contar algo.

Fala moito da súa faceta de nai, o que lle cambiou a vida e o que goza con ela:

“Moitas veces digo que non vou a tal cousa, ou tal outra, e xa me queren organizar quen me pode quedar cos nenos. Pero é que non quero! Neste momento prefiro estar nun parque vendo como xogan, non quero renunciar a iso”

Sabemos, tamén, que un dos premios que máis ilusión lle fixo recibir foi o Agustín Fernández Paz pola admiración e cariño que sentía polo autor, concedido como xa quedou sinalado, á obra Tres bichicomas, dúas illas e unha serea (2020).

Pr

Precisamente a propósito da literatura infantil e xuvenil, nesta nosa entrevista, destaca Rosa que a súa dedicación a este tipo de lectores non só foi unha consecuencia da súa maternidade senón do coñecemento de escritores como o propio Fernández Paz e Xabier Docampo quen me meteron no sangue o gusto polas palabras grandes para lectores miúdos e non tan miúdos.

E, finalmente, lembrar a súa identificación coa aldea: sigo sendo unha muller de aldea, a pesar de levar décadas vivindo nunha cidade.

Foi un pracer

Charo Valcárcel (Setembro 2021)

Rosa Aneiros
Charo Valcárcel Mato

Charo Valcárcel Mato

Profesora de Galego

Eu son Charo Valcárcel. Nacín nunha pequena freguesía da Estrada (Sta. Cristina de Vinseiro) hai 60 anos, pero xa levo trinta e cinco vivindo en Pontevedra, case tantos como os que traballei no IES Valle Inclán (trinta e dous), toda unha vida…

Estudei Filoloxía Hispánica, aínda que me presentei e aprobei as oposicións para profesora de Lingua galega e sempre exercín como tal, do cal me sinto e sentirei sempre moi orgullosa.

No Valle Inclán coñecín a Ana, Manuel, Isidro, Benito e Sara que, considero, máis que compañeiros, amigos, bos amigos. Xuntos compartimos moitas experiencias.

Agora esta na que nos implicou Ana que, polo menos para min, é un salvavidas, un incentivo que chega para encher o oco que deixa o ensino nas nosas vidas.

Pero tamén formamos parte dun grupo de teatro de profesores (en activo e xubilados) que naceu no 2005 no seo do Valle Inclán, Argallada, e que está esperando tempos mellores para retomar a súa actividade.

Agardo que as miñas contribucións no blog devellabella sexan merecedoras do voso beneplácito ou, polo menos, non do voso desgusto.

Fina Casalderrey

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

Rocío Viéitez por Peque González Nóvoa – devellabella

Rocío Viéitez por Peque González Nóvoa – devellabella

Entrevista con:

Rocío Viéitez Ferro

Continuamos esta sección de ENTREVISTAS A ESCRITORES, que inaugurabamos con Riveiro Coello seguida de Fina Casalderrey e de Santiago González Lopo, coa realizada nesta ocasión a Rocío Viéitez Ferro que , ao igual que xa fixera Antón, Fina e Santiago aceptou a nosa proposta de bo grado. Moitas gracias Rocío.

Rocío

Rocío Viéitez Ferro. Nada en Campolameiro no ano 1975, estudou Filoloxía Inglesa na USC e Tradución e Interpretación na Universidade de Vigo. Traballa como tradutora técnica e no ano 2021 inagura a colección Candemaia, na editorial Laiovento, cun primeiro título, Mociñas, edición en galego da obra de Loisa May Alcott, que conta cun limiar de Kathleen March, profesora emérita da Universidade de Maine.

Cóntanos, como foi o teu percorrido de estudos e profesional ata chegar a Mociñas?

Estudei Filoloxía inglesa en Santiago e comecei o doutoramento en lingüística pura na Universidade de Oviedo, porque quería estudar a evolución das vogais do inglés antigo ao medieval, pero realmente saturoume e como sempre quixera ser tradutora, fixen o exame de ingreso en Tradución en Vigo, e o meu proxecto de fin de carreira foi cunha obra dunha escritora de Quebec, Nicole Brossard, que se chama “A carta aérea”. Nese ano no que rematei a carreira, aínda que os meus intereses ían á tradución literaria, comecei a traballar para Mitsubisi, e nos distintos traballos que fun encadeando, fun facendo o meu currículo en tradución técnica. Quedábame esa espiñiña de tradución literaria, e en 2019 propuxéronme facer a tradución dun conto de Valle Inclán, en colaboración co Museo da Pobra do Caramiñal, e lanceime.

Rocío
valle inclan

E lanzácheste con Valle Inclán, que ninguén se lanzara a traducir, sobre o que parece que hai como un manto impenetrable do castelán.

Efectivamente, hai como un tabú en traducir a Valle, pero non me importou. Era un conto con temática galega, ambientado na Pobra, encadrado dentro dun proxecto do Museo, que merecía estar en galego. E este novo proxecto foi xurdindo tamén porque son unha lectora voraz e son tradutora, e sentía que había libros que tiñan que estar en galego. De aí xurdíu a idea dunha serie de libros, cun fío condutor, libros escritos por mulleres, con  e que ensinan algo, digamos cun compoñente educativo. Así nace a colección Candemaia. Presentei o proxecto á editorial Laiovento e iniciamos con este primeiro libro.

A proposta da colección é túa, entón, non é algo que se vaia ir improvisando. Es ti a que propós a relación de libros que sen van publicar en Candemaia?

Si, é así. A proposta é miña. Eu propuxen os libros, e cada un deles pretende facernos pensar, non deixarnos indiferentes. O segundo título que imos publicar encádrase na vida dun mundo árabe, nos anos 40, e desde a visión dunha nena. Pero tampoco queremos que se considere unha colección feminista, por iso acordamos que todo libro leve a achega dun home, achega que non ten por que ter relación co libro. Por exemplo Mociñas leva un poema co que me agasallara Heitor Picallo, e os outros títulos tamén contarán cunha achega masculina.

Moitas tradutoras e tradutores, que ao final a palabra é a vosa ferramenta de traballo, adentráronse no oficio de escribir. Estás nesa tesitura?

Non, realmente non me vexo, non teño dotes para iso. A colección en si nace dunha inquedanza, dun obxectivo meu, dunha necesidade persoal, necesidade que non sinto de escribir.

A miña ollada é desde a tradución técnica, que é na que traballo a diario. Son dous universos distintos, pero a tradución literaria realmente é máis arriscada.

Traduces directamente da obra orixinal ou apóiaste noutras traducións xa consolidadas noutros idiomas que manexas?

A tradución faise directamente da obra orixinal. Recoñezo que en Mociñas vinme tentada nun momento a acudir a outras traducións para abordar, por exemplo, unha canción que non sabía como resolver, escrita, como todo o libro no século XIX e coa linguaxe do século XIX . Pero o que me atopei foi con moita adaptación polo que decidín respectar ao máximo o que poñía a autora, para que non se perdera a esencia do que escribiu Alcott, que foi unha muller brillante, reformista, abolicionista, defensora do sufraxio feminino, con formación cultural, e cunha vida moi interesante, no século XIX, e todo iso reflíctese na súa obra, como unha quinta irmá March.

O campo da tradución é bastante descoñecido, é como algo invisible , anónimo e pouco valorado. Canto tempo tardaches en facer a tradución? E tendes prevista unha rolda de presentación do libro como fan os autores?

Non sabería dicir, ao mellor oito ou nove meses. Primeiro a lectura detida e subliñada, da que fas un primeiro borrador, tamén cheo de notas e subliñados, ata que chegas á versión final, na que me axudou Kathleen e espero que conseguira respectar o texto de Alcott.

É certo que os tradutores seguimos a ser anónimos, e hai xornais ou críticos que se puxeron en contacto conmigo, pero non temos deseñada unha rolda.

O que realmente presentamos é a colección en xeral. O seu nome xera curiosidade; era sabedora do risco que corría poñendo ese nome, pero para min merece a pena facelo.

A situación da lingua galega é dramática en todos os eidos. Como ves o mundo da tradución en Galicia, tanto a técnica como a literaria?

Eu traduzo cousas moi diversas desde o inglés e desde o castelán, pero en galego pode ser un 10% do que fago habitualmente. A menos que sexa algo institucional, non existe. No eido literario, hai editoriais que están achegando moitas obras, e nos últimos anos vaise medrando, sabendo que o mercado en galego é moi limitado, polo que se depende moito das subvencións, e a Xunta está a poñer moitos atrancos para achegarse ás axudas, o que resulta curioso. Aínda así, cada vez hai máis títulos da literatura universal en galego, que é algo que necesitamos.

mociñas
dedicatoria

Que é o que máis che gusta da túa profesión? E tamén o que menos che gusta.

O que máis me gusta son os retos, sen dúbida. Atopar palabras que non coñezo ou descubrir un texto do que non saiba nada, como unha tradución que fixen dun manual de xiroposicionamento de satélites, que era algo descoñecido ao que achegarme e aprender.

E o que menos me gusta son os prazos, que ás veces nos levan a uns horarios moi extensos, e por outra banda, o desprestixio que estamos tendo, no sentido de que hai uns tradutores neuronais estupendísimos que fan que moitas empresas, a non ser que sexa algo moi técnico, recorran a eles, e contraten os tradutores para a postedición, coa metade da tarifa, aínda que tamén teñan que traducir.

Que outras autoras tes previstas, queres apuntarnos algo máis sobre o camiño da colección, ou dos títulos que para ti son máis definitorios?

A idea da colección é achegar esa ollada de mulleres de moitas partes do mundo, polo que intentamos coller un pouquiño de todos. Para min, o seguinte título da colección, “Soños do limiar”, é fundamental, dos libros máis bonitos que lin, pola tenrura do relato dunha nena de cinco anos sobre o Marrocos do protectorado. Cada libro é distinto, ensina algo diferente, pero hai libros máis duros que eu non vou traducir, aínda que entendo que teñen que estar na colección. Mociñas era como un xeito máis neutro de empezar esta colección, que pretende educar en valores, facernos un pouco máis humanos ou recapacitar.

Comezar con outro libro, de autoras eminentemente feministas, marcaría moito a colección, na que non todo é feminismo. Hai libros que son educación das mulleres, ou outros temas que non se encadran no que se pode coñecer como feminismo, pois non é esa a finalidade da colección. Ten libros feministas, duros e diversos. Son todos eles libros que a min me axudaron, no meu caso foron a miña salvación. Son visións de como outras mulleres foron enfrontándose a distintas situacións, algunhas delas durísimas, de aí escoller libros de mulleres. Se hoxe estou aquí, estou por ler, e moitos deses libros foron táboa onde amarrarme.

Peque
Rocío e Peque

Moitas grazas, Rocío, polo teu tempo, e fundamentalmente por esta marabillosa colección que acabas de inaugurar. Oxalá Candemaia nos axude a coñecer, na nosa lingua, moitos libros da literatura universal escritos por mulleres que ven o mundo desde distintos lugares e situacións, pero sempre con ollada feminina.

Peque González Nóvoa

Peque González Nóvoa

Mestra

Son Peque González Nóvoa. Nacín en Pontevedra hai 63 anos, nunha familia das de aquela, “numerosa”. Estudiei Psicoloxía en Santiago e dediquei toda a miña vida laboral á docencia, no ensino público; nos primeiros anos como mestra de infantil e posteriormente como orientadora, ata que hai dous anos decidín pasar a esta etapa chamada xubilación. 

No meu percorrido de vida acostumo a definirme como muller, mestra, nai e avoa, sen orde prevalente, por que considero que son os elementos que conforman quen son.

Achégome a este grupo de xente que tivo a boa idea de poñer en marcha este proxecto “De vella a bella” coa intención de aprender e poder aportar un micrograo de area. Neste contexto no que vivimos, e nesta situación de pandemia, creo que todo o que implique a activación das persoas, sexa cal sexa a súa idade, é positivo. 

Encarna Otero

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

Santiago González Lopo por Ghislaine – devellabella

Santiago González Lopo por Ghislaine – devellabella

Entrevista con:

Santiago González Lopo

Continuamos esta sección de ENTREVISTAS A ESCRITORES, que inaugurabamos con Riveiro Coello seguida de Fina Casalderrey coa realizada nesta ocasión a Santiago González Lopo, que , ao igual que xa fixera Antón e Fina, aceptou a nosa proposta de bo grado. Moitas gracias Santi.

Notas biográficas:

Santiago González Lopo, coñecido como Santi Lopo

Nado en Vigo o 2 de marzo de 1974, é escritor, profesor e tradutor galego. Actualmente é profesor de francés na Escola Oficial de Idiomas de Pontevedra. Iniciouse profesionalmente traducindo guións cinematográficos en inglés para televisión. Dende o 2000 colabora coa revista Unión Libre, onde publicou diversos artigos e traducións.

Obra en galego:

Novela:

Game over, 2007, Biblos Clube de Lectores, Peaxes , 2009, Xerais, Hora zulú, 2012, Galaxia, A diagonal dos Tolos, 2014, Editorial Galaxia,A arte de trobar, 2017, Xerais

Relato curto:

Sorrí Nené, sorrí! , 2014 en Grial, nº202, A voz das nereidas, 2016, Editorial Elvira, Simeón de la Manche, 2018, en Contra o vento. 30 anos do Premio Manuel García Barros, Editorial Galaxia.

Traducións:

O meu criado e mais eu. Citomegalovirus, de Hervé Guibert con Xavier Queipo,1998, Xerais

Obra traducida ao español

Hora zulú, 2015 Mar Maior

Premios:

VI Premio de novela por entregas de la Voz de Galicia no 2006 ,por Game over

XXIV Premio García Barros no 2012, por Hora Zulú

VIII Premio Narrativa Breve Repsol no 2014, por A Diagonal dos Tolos

Premio Xerais 2017, por A arte de trobar

Santiago González Lopo, máis coñecido como Santi Lopo, Santi para os amigos e compañeiros que fomos na EOI. Bo día. Un pracer atoparte aínda que virtualmente fóra do lugar de traballo, traballo ás veces tan absorbente que non nos deixaba tempo para falar sinxelamente como amigos ou simples compañeiros.

Naciches en Vigo no 74. Es un neno da urbe. Vigo nos 70 era unha cidade en plena expansión e medre. É importante o lugar onde un nace? En que, a cidade de Vigo, te marcou na infancia ou adolescencia?

Ola! En primeiro lugar, quería mandarvos un agarimoso saúdo. Estou encantado de ver que seguides tan activas coma sempre malia a pandemia. Para responder á vosa pregunta, vou utilizar as palabras dunha amiga que vivía en Vigo, pero que era de Lugo. Sempre dicía: “Vigo ten un ritmo frenético. Cando sobes a un VITRASA nunca sabes o que vai pasar”. En certa maneira, ese é o encanto dunha cidade ideal para inventar historias. Vigo é unha urbe moi estimulante para a imaxinación, pois nas súas rúas a miúdo a realidade supera a ficción.

Es tamén neno da democracia; naces xa moi ao final da ditadura. Hai algunha lembranza en particular desa época que te impactara ou que tivese consecuencias sobre a persoa que es e o futuro escritor?

O meu pai traballou na Citroën –empezou de torneiro– practicamente toda a súa vida, así que vivimos moi de preto as folgas dos anos 70 e a transición. Aínda que eu era moi pequeno, lembro a axitación na casa, as manifestacións na rúa, o nerviosismo da miña nai. Un día unha bomba estourou en pleno centro, na chamada Casa Sindical. Nós viviamos a 50 metros e non colleu a miña irmá e miña nai por un minuto… A miña infancia foi un cursiño intensivo e precoz de conciencia social.

Algún profesor ou mestre influíuche na túa vida?

Jesús Carrera, profesor meu na Alianza Francesa de Vigo. Estivo no 68 en París, contaba moitas anécdotas e era moi bo docente. Sen dúbida, abriume os ollos e ensinoume a capacidade que tiñan as linguas estranxeiras de cambiar o rumbo dunha vida. Aproveito para dicir que nos anos 60, Palmyre Ros, unha profesora bretona da Alianza Francesa de Vigo, foi encarcerada pola policía franquista e perseguida por actividades ilegais. É unha historia case de película que a miña irmá María Lopo investigou recentemente. Aquí deixo unha ligazón para as persoas que queiran saber máis do tema.

Os idiomas ocupan un lugar importante na túa vida: galego, español, francés, inglés… hai algún máis?

Estudei tamén italiano e portugués. E, aínda que non o falo, téñolle un agarimo moi especial ao bretón.

(Decátome de que mencionei eses idiomas nunha orde concreta… hehehe, se cadra cambiarías esa orde por outra?)

A orde dos factores non altera o produto que, neste caso, é a comunicación. Así que benvidas sexan todas as linguas!

Es profesor de francés na EOI. Cando soubeches que te ías dedicar aos idiomas?

Veño dunha familia humilde e na casa non había diñeiro para que eu estudase fóra de Vigo. Xusto no ano que ía comezar na universidade abriuse a facultade de Tradución e Interpretación. Era unha nova carreira, con moitas expectativas. De feito, no derradeiro ano eu xa traballaba como tradutor de películas e series para un estudo de dobraxe que había en Bouzas. Estaba claro que as linguas ían ser o meu futuro.

…E falando de idiomas, o galego é a túa lingua literaria. É o galego a túa lingua materna? Que se falaba na túa casa?

Tanto o galego como o español falábanse indistintamente na miña familia, así que eu fun crecendo acompañado das dúas linguas e sendo moi consciente da diglosia que existe en Galicia. A miña familia por parte materna é labrega da zona de Ponte Caldelas. A miña familia paterna é mariñeira, de Guixar.

Tamén foi lingua de aprendizaxe escolar; quero dicir, a túa xeración xa recibiu ensino en galego. Que lembranzas tes daqueles anos?

Da EXB lembro o meu primeiro dicionario Xerais de galego de cor azul (o Diccionario básico da lingua galega). E logo, xa en BUP, recibía as clases de Física e Química e Matemáticas en galego (entre outras materias), algo que hoxe en día está prohibido e que nos debería facer reflexionar sobre o moito que recuamos na presenza do galego nas aulas. A miúdo fago visitas a centros educativos de toda Galicia para falar dos meus libros e observo con preocupación a perda da fala entre os adolescentes, mesmo en lugares que antes eran galegofalantes, como as vilas.

Influíu na túa elección de carreira estudiantil e profesional?

Tradución e Interpretación incorporaba o galego á lista de idiomas que se estudaban, polo tanto continuei afondando na lingua ao tempo que aprendía outras.

Hai algún idioma no que esteas máis a gusto ou a escolla é segundo a situación?

A miña vida levoume a coñecer xente de moitos países diferentes e ás veces nas xuntanzas hai que escoller unha lingua franca. Pero adoita ser algo que facemos inconscientemente.

Nos distintos libros que escribiches -en galego todos- unha interferencia en castelán é significativa de algo. Transmites algo tamén a través desa utilización dos idiomas? (Persoalmente estou pensando en Peaxes)

Si, a lingua que usa unha personaxe é outra maneira de describila, e en Peaxes marca, puntualmente, a diglosia á que me referín antes. No discurso que pronunciei ao gañar o premio Xerais expliquei que A arte de trobar era unha novela escrita en galego que comezaba cunha frase en latín e remataba con outra en occitano. A novela é un crisol lingüístico e iso non foi contraproducente para o relato que conta: catro anos despois a novela segue a gustar e continúa sendo unha das máis vendidas en galego. Dende sempre as linguas acompañan a nosa existencia e é un desgraza permitirmos que desaparezan.

Tes un “gueuloir” como tiña Gustave Flaubert, que berraba literalmente a súas frases no seu estudio para poñer a proba o equilibrio de cada frase?

Por sorte para os meus veciños, non!

Existe a inspiración? Hai un momento especial ou máxico da creación? Ou se pode escribir de maneira algo rutinaria aillándose do balbordo que nos rodea? (Nisto é posible que os confinamentos que coñecemos hoxe en día favorezan esa creación)

Existe o momento onde xorde unha idea. Hai que anotala no intre no que aparece; isto apréndelo coa experiencia. Despois, todo consiste en traballo e horas pasadas diante do ordenador. Ao escribir, a concentración é máxima e as ideas proveñen directamente da imaxinación. No confinamento non fun capaz de escribir moito, a concentración esixe un estado mental de paz, e a pandemia non é o momento máis apropiado.

Todos os teus libros son bastante distintos, tanto na temática como na técnica narrativa, pero sempre consegues manter algo de suspense, como van xurdindo os temas?

Viaxes, lecturas que fago, películas que vexo, vivencias, historias que me contan… É unha mestura de varios factores.

E é o tema o que vai orientando cara unha ou outra estrutura narrativa?

Non necesariamente. Ás veces teño pensado o esquema da novela dende un principio, outras déixome levar pola intuición.

Sabes desde o principio o que vai pasar ou te deixas levar polos personaxes?

Din que hai escritores de compás (os que improvisan) e de mapa (os que teñen un esquema). Algunhas novelas empeceinas porque xa sabía o final. Outras, cando aínda ía pola metade, non sabía como acabarían. Non teño un método definido e penso que é máis divertido así (talvez tamén máis arriscado, algunha vez tiven que desfacer moito do escrito)

Pensas no lector cando escribes e cres que determina a túa maneira de escribir?

Non. En xeral, só penso na historia. Quizais n’A Arte de trobar os lectores e lectoras si que estaban na miña mente para que a linguaxe fose accesible sen perder o toque medieval. Pero era unha cuestión técnica máis que temática.

Existe a autocensura? Hai algún tema que non te atreverías a tocar? Por exemplo?

Por sorte non vivo da literatura, así que teño absoluta liberdade para tratar o que queira; e se non ten éxito ou non se publica xa haberá outras ocasións no futuro. Por outra banda, as editoriais nunca me censuraron nada.

Tes algo en mente neste momento (porque imaxino que segues co bichiño)?

Hai un par de proxectos pendentes –unha novela e un conto para un libro de relatos–, pero debido á pandemia atrasáronse. Eu espero que a finais da primavera xa vos poida dar algunha noticia. Comprométome a avisarvos, seredes dos primeiros en sabelo 😉

Algunha vez tiveches medo a ficar en branco?

Como xa expliquei, ao non vivir da literatura podo permitirme o luxo de escribir sen presións de ningún tipo. Quedar en branco é coma o insomnio ou tantas outras cousas na vida, só acontece se te obsesionas pensando en que vai ocorrer.

Estás satisfeito coa túa obra unha vez que a acabas?

Non, son moi perfeccionista cos meus libros. Estaría corrixíndoos eternamente, pero nalgún momento hai que parar!

Que significado teñen os premios para ti?

Os galardóns valen para lles dar publicidade ás obras nos medios de comunicación, un espazo que, coma na maioría das librerías, é ínfimo para a literatura galega. Tamén me axudaron moito para darme a coñecer cando empezaba a escribir.

Que autores e obras cres que che influíron?

Son tantos! En galego, Rosalía, Cunqueiro, Rivas e Suso de Toro. En español, Cervantes –co Quixote– e Eduardo Galeano. Nas outras linguas, cando era novo lía moito a Tolkien e a Verne. E, por suposto, gústanme os clásicos franceses como Proust. En canto a autores francófonos máis contemporáneos, citaría a Marguerite Duras e Albert Camus, que a pesar de morrer no ano 60 segue a ser un dos máis lidos en todo o mundo. Por non falar d’A Peste, que debido ao coronavirus volve ser un auténtico best-seller, e de calidade!

Grazas, Santi, por atendernos e darnos un pouco do teu tempo. Esperamos ter novas túas pronto… Seguro que xa estás escribindo algo.

Graciñas por invitarme a participar no voso blog. Vémonos en Ponte!

                                                                                                                      Ghislaine Gourlaouen

Ghislaine Gourlaouen

Ghislaine Gourlaouen

Profesora de francés

Ghislaine foi profesora de francés na EOI de Pontevedra

Lily 

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥

Fina Casalderrey Fraga por Charo Valcárcel

Fina Casalderrey Fraga por Charo Valcárcel

Entrevista con:

Fina Casalderrey

Continuamos esta sección de ENTREVISTAS A ESCRITORES, que inaugurabamos con Riveiro Coello, coa realizada nesta ocasión a Fina Casalderrey, que non só, ao igual que xa fixera Antón, aceptou a nosa proposta de bo grado, senón  que se implicou de cheo nas respostas ás nosas preguntas e mesmo se desculpou pola extensión das mesmas chegando a propoñernos unha redución, incluso marcándonos os parágrafos dos que podiamos prescindir. Pero obviamente non fomos quen de prescindir de nada, condideramos que sería unha mutilación imperdoable e cremos que os lectores nolo agradecerán.

Notas biográficas:

Fina Casalderrey naceu en Xeve en 1951. Estudou maxisterio en Pontevedra, sendo a súa especialidade por oposición a de matemáticas e ciencias da natureza, pero posteriormente diplomouse na Escola Oficial de Idiomas en lingua galega e literatura.
Realizou traballos de investigación etnográfica, nos que implicou o seu alumnado, dirixiu e escribiu tamén pezas teatrais para eles. Publicou libros de gastronomía e pedagoxía e comezou a súa carreira como novelista en 1991 con Mutacións xenéticas , desde entón converteuse nun referente na literatura infantil e xuvenil ( LIX), non só en Galiza. Os seus libros, arredor de 60, recibiron numerosos premios nacionais e internacionais ( p. Ex. Premio Nacional de Literatura Infantil e Xuvenil en 1996) e foron traducidos a distintas linguas.
Estivo na directiva do GALIX , pertence ao PEN Club e á AELG e ingresou como membro numerario da RAG no 2013. Na actualidade segue vivindo na parroquia de Lérez, en Pontevedra. Mais información no documento adxunto

 Deixámosvos, pois, coa entrevista:

Fina, ti comezaches no ensino, como mestra, moi noviña, creo que con 19 anos. Foi vocacional a túa dedicación a esta profesión?

Posiblemente me rodearía dun certo halo de romanticismo se afirmase que xa dende nena, cando xogaba ás mestras, tiven moi claro que esa era a miña profesión soñada, pero non respondería á verdade. O certo foi que na casa dixéronme: “Queres ir aprender a coser ou estudar maxisterio?”. En calquera dos dous casos non tiña que saír de Pontevedra, co cal non implicaba moito gasto para unha familia académica e economicamente humilde…

A coser xa fora aprender, polo verán, aos nove anos e algo aínda lembro daquelas primeiras nocións de “corte y confección”, pero esa é outra historia… A verdade é que só podo dicir BENDITA ESCOLLA! Decidinme polo maxisterio e só podo dicir que moito aprendín dos rapaces e rapazas que pasaron polas miñas aulas. Un anaquiño de cada un, de cada unha, permanece tatuado en min con tinta permanente. Sempre digo que, oxalá, eu tamén quedase un pouco nese recuncho da memoria onde gardamos as lembranzas fermosas.

Nunca, nin nos malos momentos, nin nos máis esgotadores, que os hai, nin cando tiven oportunidade de “medrar” en popularidade e recoñecemento social, quixen deixar a profesión á que lle debo case todo. Si… creo que fun unha mestra vocacional.

1954. Fina 3 anos. DE ANXO EN SANTO ANDRÉ DE XEVE

1971. Fina 20 anos

Comprobo que te implicaches en múltiples actividades, algunhas delas desenvolvidas ou relacionadas coa túa profesión de mestra. Por exemplo o teu interese pola etnografía, na que involucraches os teus alumnos en distintos traballos de investigación. Podes contarnos un pouco como naceu o teu interese por ese campo e cales os logros acadados?

Os ensinantes somos dunha madeira especial, o amor á profesión —aínda que soe melindroso— fai que nos atrevamos a ensinar o que a nós non nos ensinaron nunca e a nos manter acotío no camiño de ida. Por poñer un exemplo moi tanxible neste instante, ti, Charo, exerciches de ensinante, non te preparaches na escola de xornalismo e sen embargo estás a exercer de xornalista con total solvencia. Os e as docentes estamos afeitos a facer maxia: a facer de técnicos de son, luminotecnia, maquillaxe, decoración, vestiario, guión, dirección… se falamos de facer teatro co alumnado, sen ter moitas veces nin un escenario; ou a facer experimentos, sen termos laboratorio; a editar revistas de maneira artesá, sen posuírmos unha imprenta; de guías turísticos nas excursións, de coreógrafos —lembro ensinarlles a bailar o tango, sen telo eu bailado nunca— e incluso de psicólogos ou de sanitarios se a situación o requiría.

Pertenzo a unha xeración que medramos co caraelsol na escola, coas ventás cegas á liberdade, coa diglosia tatuada polas malas experiencias por falarmos galego na infancia e ignorantes de toda esa riqueza cultural como pobo, que se nos ocultara… A comezos dos setenta, estreeime como mestra e, asemade, as primeiras “liberdades” culturais, queriamos cambiar o ensino, algúns de nós, máis por intuicións ca por sólida formación. Descoñecendo todo o que aquela “Institución Libre da la Enseñanza” fixera, os primeiros cursos como ensinantes centrábanse en compartir experiencias. Queriamos educar no medio, partir da localidade, de todo o que podían tocar coa xema dos dedos: a literatura popular, os alcumes, as festas, os apeiros de labranza (o ambiente era rural), a climatoloxía e astroloxía popular, as crenzas, as plantas medicinais, as festas, os xogos populares, os hórreos (706 creo que había en Moraña), os cruceiros… Algúns daqueles traballos foron premiados polo Museo de Pontevedra, pero o logro máis grande a verdadeira conquista foi que viñan a clase felices.

Todo eran descubrimentos, tamén para nós, para min… Si, aqueles traballos foron verdadeiros obradoiros de aprendizaxe para o alumnado e para min.

Teño entendido que ti comezaches escribindo teatro para o teu alumnado, son eses os teus inicios como escritora? Como empezou ese labor de directora e dramaturga que frutificou na publicación: Recursos teatrais para a expresión dramática na escola?

Hei dicir que sinto mesmo un chisco de pudor por esa primeira publicación na que tan só pretendía relatar unha humilde experiencia como docente, creo que hoxe o “vendería” un chisco mellor… Porén, daquela, moitos mestres, moitas mestras, fixemos pezas para representar cos nosos escolares, sen outras pretensións alleas á aula asemade que íamos descubrindo o que xa se fixera antes.

Efectivamente, comecei publicando teatro. A maior parte das obriñas que fixen sempre, só tiñan interese para a contorna na que estaba dando clase; aproveitaba algún tema local para transformalo en teatro. Lembro que no ano 1985, participei nas II Xornadas do Galego no Ensino en Santiago de Compostela cunha comunicación sobre os beneficios do teatro na escola. O de menos foi o que eu puiden dicir alí; o realmente interesante foi a actuación do meu alumnado de 5º nivel demostrando a veracidade do que eu teorizara. Os nenos, as nenas, eran a proba da eficacia. Montaron o escenario, actuaron, recolleron todo sen precisar de apuntador nin de presentador nin de axuda de ninguén. Aqueles efusivos aplausos á rapazada, soubéronme a recoñecemento. E ti diso sabes, das horas extras dos ensinantes, como moito recompensadas cunha carta agarimosa… Os pequenos, un “Quérote mestra” nun papeliño; os maiores cunha maneira de estar na aula, unha ollada, unha frase…

O teatro foi unha estratexia de aprendizaxe marabillosa de efectos inmediatos: dicción, capacidade de improvisación, exercitación da memoria, da creatividade, o traballo en equipo, fonte de coñecemento das diferentes personalidades, para nos achegar á literatura, facilita a transversalidade con todas as áreas de coñecemento, especialmente coa lingua, a música, a plástica, a educación Física… e, algo que me parece fundamental para a aprendizaxe, fai agromar esas endomorfinas que producen momentos pracenteiros. Uf, isto só daría para un monográfico. Fixen teatro sempre ata que me xubilei. En Marín os de 1º da ESO representaron O Principiño tan ben!! Vaia e outras cousas que dez anos no IES Illa de Tambo aínda dan…

En fin, fixen o que fan moreas de mestras e mestres…

No mundo literario galego Fina Casalderrey é a autora por excelencia da literatura infantil e xuvenil. Gustaríame saber se alá por 1991 cando publicaches (corríxeme se me equivoco) Mutacións xenéticas, a túa primeira obra destinada a este tipo de lectores, realizaches unha elección consciente dos destinatarios das túas obras ou foi casual?

Venme á cabeza O estanque dos parrulos pobres, un libro que está nunha colección infantil, a partir dos oito anos. Eu escribino naquel momento para que o lese meu pai para que, se chegaba a saber a estrema gravidade da súa enfermidade, non tivese tanto medo de morrer. Tratei de me mergullar na pel dunha nena de seis anos e falar dende a súa inxenuidade dun tema tan duro como é a morte dun ser querido. Se le esa historia un adulto, cáenlle as bágoas, se a le un neno, unha nena, parécelle divertida… As diferentes experiencias vitais do receptor inflúen nas múltiples interpretacións.

Imos ver, eu escribín Mutacións Xenéticas arredor de oito anos antes de ser publicada, cando nin soñaba con publicar nada. Líalle ao meu alumnado fragmentos coma unha actividade máis de aula. Logo, cando comecei a publicar, xa nunca máis lle lin nada meu por pudor. Porén, nin sequera estou segura de que a escribise para uns nenos concretos, mais ben eles me inspiraron a min para escoller un protagonista. Mentres dei clase, escribía sobre todo nos veráns, os ensinantes entendédesme ben se digo que durante o curso escolar —como canto máis te preocupan, máis te ocupan— non chegas á casa con moitas ganas doutras lerias. Todas as enerxías e horas son poucas para lles dedicar…

A raíz da “normalización” do galego nas aulas comezáronse a demandar obras literarias en galego… Aínda que a historia da publicación de Mutacións xenéticas é máis longa, resumiríaa dicíndoche que a fixen pensando en compartila coa rapazada das miñas aulas. Logo xa, o responsable da súa publicación foi un curmán meu, Xosé Carlos Mosteiro Fraga, que daquela tamén estaba dando clase en Moraña —e anos máis tarde tamén publicou con éxito varios libros—, deilla a ler e animoume a facelo. Mesmo foi el quen chamou á editorial Vía Láctea, eu limiteime a deixar o orixinal na, desafortunadamente desaparecida, librería Michelena de Pontevedra…

Resumindo, non era moi consciente de “para quen escribía”, érao máis de que o estaba a facer en galego.

1991.11.10. FOTO FINA. PREMIO MERLIN

2010. O contacto cos lectores sempre é un pracer. VALADARES. VIGO

Ti contas xa cunha experiencia de moitos anos escribindo para eses lectores máis novos. Supoño que hai que coñecer moi ben o seu mundo para chegar a eles e ti claramente chegaches. Ata que punto te axudou o teu traballo de mestra nesa consecución?

Moito! Somos o que lemos, as viaxes, os soños, o ambiente, a infancia, a educación recibida, as amizades, a familia… e tamén a profesión que exercemos; todo, consciente ou inconscientemente nos vai modelando. Talvez, no meu caso, se non fose mestra de escola, nunca me dese por escribir. E coma min a toda esa xeración de ensinantes-escritores que Manuel Bragado bautizou como Xeración Lamote (Paco Martín, Agustín Fernández Paz, Xabier P. Docampo, Antonio García Teijeiro, Gloria Sánchez, Marilar Aleixandre, Concha Blanco, Mª Victoria Moreno, Xoán Babarro, Ana María Fernández, Manuel Lorenzo González…) Repara en que ata que o galego comezou a entrar nos centros de ensino, non había unha LIX consolidada, eran publicacións esporádicas e con escasa repercusión, aínda que fosen importantísimas (Xoana Torres, Mª Xosé Queizán…) E se pensamos en Memorias dun neno labrego, foi unha historia da que se foron apropiando os escolares en boa parte grazas a ese profesorado comprometido coa lingua.

A asociación do Libro Infantil e Xuvenil Galega, GALIX, naceu en 1989… Hoxe é diferente, quen escribe xa non parte dunha militancia co ensino; un bo indicador de consolidación e saúde literaria para a LIX galega (María Canosa é enxeñeira, Ledicia Costas é avogada, An Alfaia é detective privada, Rosa Aneiros ou María solar son xornalistas…) Dende logo para escribir literatura que guste á infancia non é preciso ser ensinante e se non, que lle pregunten a Roald Dahl, Astrid Lindgren, María Gripe, Antoine de Saint-Exupéry ou a Castelao, Foe… que moitas das súas historias tamén seducen á infancia.

Axudarme a min a profesión? Si. Tanto que algunha obra débolla en certa medida a algún alumno. Se Marcos Sánchez Agra, de Santa Xusta (Moraña), nun recreo —cando estudaba 5º de EXB—, non estivese triste, apoiado nunha varanda e , cando me acheguei a preguntarlle que lle pasaba, non me contestase con voz rota polo desgusto: “Nada, é que me desapareceu o Tobi”, eu non escribiría Dúas bágoas por Máquina, ou non da mesma maneira. Estar cerca da rapazada, axudoume, pero sei que non é imprescindible que sexa nas aulas; ás veces abonda con ter memoria de nos mesmos, pois como dicía Lobo Antunes, “a literatura é a memoria fermentada”.

 Cres, como pensan algúns, que quizais non se debía clasificar a literatura segundo a idade dos lectores, senón simplemente falarmos de boa ou mala literatura?

Se entendésemos por literatura infantil a literatura que tamén gusta aos nenos e ás nenas, remataría a discusión. O problema xorde cando lle damos ao termo “infantil” unha connotación pexorativa. Cantas veces un adulto se sorprende ao atopar xoias literarias que descubre nos andeis dos seus fillos! Quizais se reparásemos naquilo que lle dicía Sánchez Silva, o autor de Marcelino pan y vino (único premio Andersen -Nobel de LIX- español) a Miguel Delibes cando o animou a escribir para a infancia : “No te creas que escribir para niños es escribir para tontos”. E Delibes escribiu literatura Infantil… Un neno pode non saber crear conscientemente unha fermosa metáfora, pero sabe gozala, sempre que sexa creada a partir do que coñece ou ten madurez para interpretar.

Estas clasificacións só deben entenderse como orientación. É obvio que, aínda que todos os temas poden ser tratados a calquera idade e que a dificultade está en saberlles chegar, hai historias que non interesan a un neno, a unha nena, porque non forman parte do seu universo cognitivo, nin dos seus intereses nin das súas experiencias vitais; non é preciso dispoñer dun cerebro privilexiado para entender que hai libros que non lle dariamos a ler a un cativo pola estrutura complexa, polo tratamento do tema, pola extensión… Pola contra, calquera adulto pode, e debería, achegarse aos libros concibidos para a infancia (un día foron nenos…) e sorprenderíanse de canto os poden conmover e facer gozar da lectura. Os bos libros para a infancia adoitan prestarse a diferentes lecturas e medran en matices a medida que medra o lector, a lectora. As clasificacións non inflúen na calidade dunha obra.

2009. Salón do libro de Pontevedra. Ano do Amor dedicado a Fina.

2008. NA SÚA VILA. PONTEVEDRA

É obvio que algúns libros dos catalogados como literatura infantil e xuvenil son descubertos por lectores adultos como auténticas xoias “ocultas” tras unha etiqueta escasa?, insuficiente?, inapropiada?, que pensas ao respecto?

Si, si, en certo modo xa me adiantei na resposta anterior. O problema, insisto, está en que en canto aparece a palabra “infantil” polo medio, érguese un estraño valo de prexuízos. Deberiamos sentir fachenda de que exista unha LIX con etiqueta galega que se exporta, que é recoñecida internacionalmente… Dáme moita mágoa que no olimpo da memoria dos adultos queden poucas destas xoias —O Principiño, Pipi Calzaslargas— por descoñecemento, quizais as cousas estean a cambiar… O ser humano é moi dado a negar o que descoñece e durante moito tempo a LIX como materia de estudo non existía. A primeira catedrática de literatura galega, especialista en LIX, foi Blanca-Ana Roi Rechou. Hoxe hai moitas, curiosamente a maioría mulleres, especialistas que investigan todo o que se está a facer dentro e fóra de Galicia: Eulalia Agrelo, Montse Penas, Isabel Mociño… Ata hai ben pouco, era tan só grazas ao esforzo persoal do profesorado universitario que, de maneira voluntaria, ía introducindo o estudo da LIX no temario da súa materia, sobre todo en Didáctica da Lingua e a Literatura en Ciencias da Educación. Tamén como optativa en Filoloxía. Nos plans de estudos, nos escaparates das librerías, nos medios de comunicación… os espazos destinados a dar a coñecer esta literatura que gusta á xente miúda —e en galego— son moi escasos e, polo tanto, insuficientes. E se pensamos na LIX galega, reparemos en que xa van alá nada menos que seis premios nacionais a nivel do Estado que avalan a calidade dunha literatura que é a que máis se exporta.

 Sabes que no blog a primeira recomendación de lectura que realizamos foi O neno can, para min un deses libros que superan os límites dunha etiqueta. Desta obra es co-autora con Francisco Castro, como se escribe entre dous? Como foi o proceso, pódesnolo contar?

Moitas grazas por esas palabras! Moito lle debe a LIX aos profesionais do ensino! O proceso… Escribir a catro mans esixe unha, non sei se xenerosidade ou capacidade de se meter na pel do outro, de ceder, mais tamén de nos enriquecer co que o outro nos aporta. É necesario partir dunha complicidade, unha necesaria empatía, daquela chega unha recompensa enriquecedora.

Todo comezou cando, dende a editorial Galaxia, me propuxeron colaborar con UNICEF e escribir cinco historias sobre os dereitos humanos da infancia. Aceptei, avancei algo, deixeinas descansar, aparcadas… ata que, un día, nunha visita de Francisco Castro á casa por saber como ía todo, decidín convidalo a participar canda min. Desbotamos algunha das primeiras ideas. Dalgúns relatos armei eu o esqueleto, outros armounos Fran. Tan pronto o tiñamos escrito pasabámosllo ao outro para que o fixese “seu”, engadindo ou suprimindo parágrafos, cambiando palabras… Foi froito dun intenso peneirado nun vai e vén de correos e de chamadas ata que ambos os dous coidamos que a historia nos pertencía. Eu leo os relatos e sinto que os escribín eu, que mesmo teñen semellanzas con outras historias miñas. A Francisco pásalle exactamente o mesmo.

Creo que Fran lle aportou frescura e eu, lirismo. Foi un bo tándem.

2011. EN LA VENTANA. SER. GENMA NIERGA

2012. Presentación de  “O NENO CAN” con Francisco Castro

Por que o can como fío de unión? Ten unha historia detrás?

Unha das que comecei a escribir eu foi a que dá título ao libro, O neno can, nela xa había un can… Queriamos atopar un nexo, algo que emparentase as diferentes historias, aínda que todas elas fosen concibidas de maneira independente, e foi Francisco quen tivo a feliz idea. Daquela fomos introducindo un can en cada unha delas, con nome relacionado coa meteoroloxía, coma nun xogo, unha chiscada da que os lectores axiña se ían decatar, conscientes de que, sen chegar a ser un fío condutor, posto que nin sequera se trataba do mesmo can, hai un certo paralelismo entre o desamparo dos protagonistas humanos e de cada un dos animais. O can, ás veces, é o único amigo do humano.

  Os rapaces e os adolescentes son máis esixentes ca os adultos como lectores?

Non sei se máis “esixentes” no sentido que lle daría a crítica profesional, evidentemente os anos e a formación vannos dando máis ferramentas para valorar a calidade dun texto, mais tamén nos van dando máis prexuízos… Excluíndo o adolescente lector que supera en criterio a un adulto non lector á hora de valorar un libro, do que estou segura é de que están máis liberados de prexuízos e valoran unha obra con máis sinceridade, polo que lles di realmente, sen lles influír tanto os premios que lle outorgasen. A xente nova non ten papas na boca para dicir: “Pois a min non che me gustou nada”. Canto máis pequenos, máis “esixentes” en valorar con rotundidade se lle gusta ou non unha historia que lles poñemos diante, canto máis medramos máis nos inflúe todo o que rodea unha obra literaria (recoñecementos, número de lectores, crítica profesional, recensións de expertos…). Moi poucos adultos se atreverían a contradicir publicamente, con argumentos de peso, obras universalmente recoñecidas aínda que non lles parezan boas.

 Para os que lidamos durante anos cos nosos alumnos e alumnas intentando lograr que amasen a lectura, ou polo menos que a quixesen un pouquiño, sabemos o difícil que é conseguilo. Sei que ti participaches en programas de fomento da lectura. Desde o teu papel como mestra e tamén como escritora de éxito, que cres que é o que non facemos ben cando animamos a ler? É un problema dos educadores?

Non, cando menos non en exclusiva nin en gran medida. Venme á cabeza Xela Arias —acaba de arrincar o ano no que a RAG lle dedica as Letras Galegas—. Xela “naceu nunha biblioteca”, rodeada de libros, de libros que se abrían, que se lían… e influíron no seu hábito lector. Poño por caso, todos os nenos e nenas chegan á escola falando na lingua materna cunha habelencia que xa quixeramos para nós no que a dominio de linguas estranxeiras se refire. E por que? Porque na casa falan e falan, ademais, con eles. Se ven ler, se escoitan comentarios gozosos sobre unha páxina, unha historia, se len con eles… se os acompañasen nese descubrimento como o fan para dar os primeiros pasos, para aprender a ir ao baño… todo sería máis doado. O contaxio nas familias é o método máis efectivo.

Non lle podemos botar enriba ao profesorado TODO, é responsabilidade súa dotalos de ferramentas para que saiban ler, para interpretar un texto, para aprender a saborear metáforas… pero non a que ten que ver co descubrimento do gozo lector, cando menos, NON TODA; a sociedade e os ocios que ofrece, ás familias, os medios de comunicación… todo inflúe. Porén, como educadores, educadoras, podemos facer moito. Quizais o primeiro que nos deberiamos preguntar como tales é se a nós nos gusta ler, é dicir, se lemos. Non hai nada máis efectivo ca o entusiasmo contaxioso. Para comezar nunca deberiamos recomendar un libro polo que non sintamos ningún interese. A lectura é coma o sarampelo, transmítese por contaxio. (non podemos contaxiar o entusiasmo, á emoción que nos produce un libro, unha páxina, se non o temos. Lembro un día, nas miñas clases de primeiro da ESO, que lles falei con entusiasmo sincero dun libro que acababa de ler a véspera e me gustara moito, Enderezo descoñecido de Kressmann Taylor (pseudónimo masculino de Katherine Kressmann. 1903-1996), unha escritora, profesora e xornalista de Portland (Oregón). Faleilles da sutileza case imperceptible daquelas cartas nas que ías percibindo como a amizade entre dous amigos se ía arrefriando ata se volver xeo perigoso. Ese día foron varios os que me viñeron preguntar se estaba na biblioteca do centro.

E se leva razón Juan Farias e o gozo lector é aquilo que morre cando a literatura se convirte en disciplina? Quizais non deberiamos esquecer que a actividade principal cun libro é a lectura… Falo do ensino obrigatorio non de cando se teñen que ir especializando en saberes concretos, tamén lingüísticos e literarios. Non deberiamos “ameazar” ao alumnado con sentencias coma “unha casa sen libros é unha casa sen dignidade”, por moi bonito que faga entrar nunha casa na que haxa moitos libros. Trátase de cativalos, de seducilos para enriquecelos, non de imposicións.

Isto daría para moitas horas de conversa…

2012. presentación da curtametraxe “Dúas letras“. Santiago de Compostela

2016. FEIRA DO LIBRO DE BOS AIRES.

Es unha escritora moi premiada, recibiches todos os premios importantes cos que conta a literatura infantil e xuvenil: Premio Merlín, Premio Barco de Vapor, Premio Edebé, Premio Nacional de Literatura infantil e xuvenil, Premio Frei Martín Sarmiento… e ademais moitos libros teus figuran nas prestixiosas listas White Ravens e Outstanding Books e fuches nomeada ao Premio Astrid Lindgren que concede o goberno sueco a un autor de literatura infantil e xuvenil de calquera país do mundo, tamén recibiches a medalla Castelao no 2003 e o Premio Cidade de Pontevedra en 1996 por toda a túa obra e os teus libros foron traducidos a máis de doce idiomas…

Con todo este recoñecemento de que te sentes máis orgullosa?

E que importancia lles dás aos premios? Cres que son necesarios para darse a coñecer?

Estou moi agradecida a todas as persoas que o fixeron posible. Non sei se “orgullosa” pero si, felizmente impactada quedei cando souben que lle ían poñer o meu nome a un colexio. Sentín unha mestura de pudor infinito, case unha estraña sensación que me facía, e me fai, sentir “culpable” por permitir tal honra e, asemade, unha satisfacción xigante. Hai algo máis fermoso ca que lle poñan o teu nome a un centro educativo e que ti poidas velo? Non quero preguntarme se o merecía ou non, non me convén, quizais a resposta non me permitiría gozar deste agasallo, deste privilexio.

En canto á importancia que lles dou aos premios, houbo un momento na nosa literatura que eran coma un “búscase” para animar á xente da escrita a engrosar o corpus literario galego; hoxe, xa máis consolidado, adquiren máis a función de abrir portas ás publicacións. Si, creo que son unha vía para acceder ás publicacións; e aos autores e autoras que pretenden vivir en exclusiva da literatura, tamén lles van dando de comer. Para a Literatura non significan moito. Explícome: unha historia non sube ou baixa en calidade por ter recibido un premio ou non. Hai clásicos universais, e grandes éxitos actuais que non recibiron máis recoñecemento ca o dos lectores e lectoras, algúns porque non se presentaron, outros porque non llo concederon… En realidade presentámonos a premios porque un premio, de entrada, crea unha maior expectativa de lectores, ese é o verdadeiro premio, que te lean. Por iso, aquel Premio Lecturas no que votaba a propia rapazada de toda Galicia e que organizaba GALIX é un dos que máis me conmoveu.

O último premio ao que me presentei foi ao EDEBÉ en 1995. Recoñezo que fun unha ousada, pois nas dúas edicións anteriores fóralles concedido a Agustín Ferández Paz e a Gloria Sánchez respectivamente, é dicir a dous extraordinarios escritores galegos. En xaneiro de 1996 foi o fallo e tiven sorte; por 3º ano consecutivo déronllo a unha galega. Nunca máis, ata o momento, volveu acontecer. Ese mesmo ano, o 4 de novembro, concedéronme o Premio Nacional de LIJ, a ese non te presentas e iso fai que non o esperes…Velaí o impacto extra. Dende entón non tiven grandes problemas para publicar nun lado ou noutro e non volvín, ata o momento, presentarme a ningún premio. Os recoñecementos que chegan son máis fermosos por inesperados.

Hai, porén, outras facetas túas quizais menos coñecidas como por exemplo a de autora de libros de cociña, acadando mesmo o Premio Álvaro Cunqueiro de Periodismo Gastronómico por Repostería en Galicia (1997). Supoñemos, pois, que debes ser unha boa cociñeira, e unha experta na cociña galega. Que pratos son os teus preferidos e cales nos recomendarías?

No de boa cociñeira… non te fíes, e se non que lle pregunten ao autor de Merlín e familia os mandís que lixou cando escribiu con tanta graza sobre a cociña galega. Son unha boa comedora, iso si.

A verdade é que a literatura e a gastronomía forman un binomio perfectamente relacionado. O biólogo Faustino Cordón no seu libro Cocinar hizo al hombre afirma que a cociña ensinou a falar e así modelou o home —supoño que a muller, tamén—. Xustifica polo miúdo como aqueles mamíferos distintos —homínidos— adquiriron a posición erecta evolucionando ata falar. Coas mans libres aprenderon a usalas para transformar alimentos que non lles eran propios en asimilables. Así empezou a diferenciarse dos animais. Necesitou a colaboración doutros semellantes cos que se comunicaba con berros que cada vez resultaban mellor artellados. Comezou a utilizar o lume non só para escorrenta os inimigos ou os malos espíritos, senón como útil de transformación culinaria. É dicir, a cociña foi a chama que alumeou as palabras e a literatura é a arte desas palabras, das palabras fermosas, suxestivas, dos soños e da imaxinación.

Recomendaríavos moitos máis, pero eu comprométome a facervos unha rica empanada de millo de croques, ou de fariña triga de praiolo —rubio, escacho grande— en toradas e un arroz con leite de chuchar os dedos.

2011. Gravación “Dúas letras

2011. Preparando a empanada no Culturgal.

Tampouco te resistiches a probar no mundo da sétima arte, non só como guionista, senón tamén como directora e actriz: Garuda, Dúas letras, Querido Tomás e A última moeda.

Como foi esta experiencia?

Creo que mesmo a túa nai se estreou como actriz en Dúas letras…

Foi para min moi gratificante pola moita aprendizaxe. Falabamos antes do teatro e de nos encargar de todo dende o guión e a dirección ata os decorados, co cine pasou outro tanto. Un compañeiro do IES de Marín, Eloy Varela —profesor de Matemáticas en Secundaria—, tiña unha boa cámara e sabía manexala, eu propúxenlle facer algo e comezamos por GARUDA, un guión que en realidade foi feito a partir dun capítulo de A Pomba e o Degolado. Foi unha bonita experiencia, todos eramos “da casa”, moi poucos (a filla, un par de amigos…). Lembro que o soporte do micro era o pau dunha vasoira… Logo collinlle gusto e xa lle propuxen a Eloy facermos outra cousa. “Se fas o guión…”, respondeume. Fixen o guión inspirándome nun recordo de infancia, cando eu lle lía as cartas á señora Aurora… Non tiñamos diñeiro para contratar verdadeiros profesionais do celuloide e “contratamos” ao meu compañeiro de camiño, a miña tía Claudina, a meu tío Celso e a miña nai como protagonista, tiña daquela 82 anos. Lembro que, nos documentos que tivemos que cubrir para presentala a Cans (Porriño), pedían o nome dos responsables de guión, dirección, localizacións, vestiario, iluminación, realización, produción, coach… E, despois da primeira vez que puxemos os nosos nomes, no resto dos apartados poñiamos “nós”, “nós tamén”, “nós tamén”… De feito eses créditos do final que tanto adoitan ocupar, couberon nun golpe de pantalla e ben separados. Concedéronlle tres premios. Logo tamén o de Primavera do Cine , en Vigo e o do Público de Bueu. Non a enviamos a máis sitios… A Víctor Freixanes, editor de Galaxia daquela, gustoulle e propúxome escribir esa historia para un libro que levaría o CD coa película, unhas entrevistas, o making-of… Debeu ser das poucas veces que primeiro foi a película e despois o relato escrito.

A raíz do “éxito” en Dúas Letras, a miña nai propuxéronlle varios anuncios na galega, un deles é o de “A vaquiña polo que vale”, que leva cinco anos emitíndose. E a min, Uxía Blanco, pediume facer con ela Querido Tomás, baseado nunha novela de Xosé Neira Vilas. Eu, sempre digo, máis guionista que actriz , ela máis actriz ca guionista… Aí tamén actúa de fuxido, Mariano García, o meu compañeiro de camiño… Neira Vilas estaba feliz, participaron os nenos e nenas do colexio das Cerdeiriñas, moi preto de Gres, onde está a casa de Neira Vilas. A Uxía déronlle o premio á mellor actriz no festival de cine de Braga…

E veu A última moeda onde me impliquei en máis responsabilidades.

En fin… O máis fermoso foi a maxia do proceso, de escoller as escenas, da montaxe, da música, das localizacións, da rodaxe, dos “trucos” que ten o cine con respecto ao teatro…

A vida , como diría Carlos Casares, é coma un río que nos vai levando… O certo é que me quedei con ganas de máis… Pero estes non son bos tempos…

 Desde o 2013 es membro da RAG e se me permites quixera destacar do teu discurso de ingreso (Viaxe á semente. Dende os refachos do corazón ata onde habita o imaxinario) varias cuestións que me pareceron moi interesantes. En primeiro lugar a reivindicación da muller, lembrando a Rosalía ou a Concepción Arenal e logo a defensa da lingua como sinal de identidade, aínda que recoñeces os teus inicios como castelá falante e, por último a do mundo infantil e a súa presenza na literatura, en calquera tipo de literatura. Isto vai xerar varias preguntas:

 Cres que hai unha literatura de mulleres?

 O único que teño claro é que son muller, que tiven un fillo e unha filla, que exercín de mestra 40 anos… e que me gusta escribir dende o que son, dende a miña concepción do mundo, pero négome a crer que respondemos a un modelo único, estereotipado. De feito, si estiven en xurados literarios onde xogabamos a adiviñar se o orixinal premiado fora escrito por unha muller ou por un home e trabucámonos. Dunha volta, lembro que quixen facer unha pescuda pola rede e busquei: “Muller e literatura”, “A muller na literatura”, Literatura de muller” “Literatura feminina” “escrita en feminino”… e atopei múltiples entradas. Busquei, logo, cambiando muller por home e feminina por masculina e non había, remitíame á feminina… Iso fíxome pensar… Por que ese empeño en etiquetarnos cunha etiqueta única? “Muller”. O mesmo acontecera cando, en Pontevedra, inauguraran a rúa Doce de novembro en honra a vítimas da Guerra Civil, falaban de mestres, médicos, avogados… e “mulleres”, elas non posuían outra identidade e iso choca…

Desexo que algún día o mundo enteiro acepte o que asegurou Margarita Rivière cando dixo que a lóxica da mestizaxe non é masculina ou feminina, senón algo compartido por tódolos que ven a pluralidade infinita da realidade. Ao mellor é certo iso de que as grandes mentes son andróxinas, capaces de, nun enriquecemento mutuo, actuar por riba do xénero SEN O NEGAR. A Literatura escrita por mulleres é diferente na medida en que as nosas experiencias sexan diferentes. Depende, pois, da “alimentación”; porén temos dereito a ter acceso a productos variados que nos permitan desenvolver as nosas potencialidades. Polo demais… agora que o mapa xenético nos volve tan iguais… non me atrevo a matizar. En todo caso, se as mulleres temos un punto de vista diferente, iso enriquecería a Literatura. Ao mellor é todo máis sinxelo e que só hai dous tipos de Literatura: a boa e a mala.

2013. ACTO DE ENTRADA NA RAG.

 2018. PRESENTACIÓN I PREMIO FINA CASALDERREY.

 No teu discurso e como membro da RAG defendes a necesidade dunha normativa común, que opinas sobre os que critican abertamente esa normativa oficial por afastarse do portugués?

 Tanto, tanto… non nos afasta, cando nos sentimos coma na casa ao viaxar a Portugal. E Nélida Piñón, no seu discurso de ingreso na RAG como académica de honra, manifestou que, o galego do seu Cotobade natal, lle serviu, de nena, ao chegar ao Brasil, para integrarse axiña no que logo foi o seu país de adopción e a súa lingua. É un tema moi complexo, é certo que debemos seguir a rescatar léxico, expresións…, pero non comparto a visión de quen porfía que o galego sexa unha derivación do portugués e que deberiamos regresar a el, en todo caso sería ao revés. A historia corrobórao e mesmo expertos lingüistas portugueses como é o caso do escritor e académico Fernando Venâncio no seu libro Assim nasceu uma língua; e outrosí, nos dous números que en 2020 o Jornal de Letras dedicou a Galicia, tal como puiden comprobar grazas a un artigo do catedrático e membro numerario da RAG Henrique Monteagudo (Nós Diario, 24 de xuño de 2020).

 Certo que non formo parte da RAG por filóloga, senón como escritora, e sobre todo de LIX, polo tanto non vou botar man de argumentos científicos que non sabería utilizar como o farían os especialistas, pero abóndame con imaxinar a miña nai e a toda a xente maior que coñezo e que se expresaron en galego toda a vida, tendo que asumir que a súa non é a lingua galega e rematen por se sentir estranxeiros no seu propio territorio, coma nos tempos da ditadura; ou a reacción da maioría da rapazada dos diferentes centros de ensino, que xa tan afastada está do uso “normal” da lingua que —con sorte— escoitan na casa, nas aulas de galego —e pouco máis—, que len nos libros… afastándose totalmente do galego, por lles resultar moito máis alleo. E aínda que tan só os e as lusistas estivesen na posesión da verdade absoluta no que á recuperación da lingua se refire, como manifestei no discurso de ingreso na RAG ao que aludes, creo que un “binormativismo” admitido, ese “tirar cada quen para un lado”, neste momento sepultaría a lingua entre a xente nova.

 Ben sei que non son razoamentos “de peso”, porén e botando man das palabras de H. Monteagudo no devandito artigo —cando un compañeiro de facultade o tomou por “lusófono” porque publicara un texto en galego no Anuário de Comunicação Lusófona— eu tamén son lusófona “se me recoñecen como tal sen deixar de ser galega”. O galego é unha lingua con identidade propia, iso non quita que poidamos achegarnos é coñecer esoutra lingua irmá na que derivou aquela lingua galega común cando Portugal naceu como reino independente. De certo, como toda lingua viva, e máis se estivo —e está— en continua loita pola supervivencia contra as inclemencias histórico-sociais e políticas, necesita ir reparando feridas, rescatando palabras… Lembro canto retrucaba o alumnado da ESO a raíz daqueles “axustes” normativos, cando deberiamos corrixir “vran” por “verán”, “pra” por “para”, etc. E nós tratabamos de lles explicar que unha lingua maltratada durante séculos, precisa de moita comprensión para ir recuperándose e curando as feridas… ademais de que calquera lingua viva, evoluciona… En todo caso, respecto outras visións…

 E finalmente literatura infantil e xuvenil ou literatura da infancia?

Literatura.

Literatura que tamén seduce á infancia. Postos a sermos “exquisitas”, a única literatura infantil é aquela que fan os nenos e as nenas.

 Moitas grazas, Fina, pola túa amabilidade ao aceptar esta entrevista e que continúes facendo felices os teus lectores moitos anos máis.

Charo Valcárcel Mato

Charo Valcárcel Mato

Profesora de Galego

Eu son Charo Valcárcel. Nacín nunha pequena freguesía da Estrada (Sta. Cristina de Vinseiro) hai 60 anos, pero xa levo trinta e cinco vivindo en Pontevedra, case tantos como os que traballei no IES Valle Inclán (trinta e dous), toda unha vida…

Estudei Filoloxía Hispánica, aínda que me presentei e aprobei as oposicións para profesora de Lingua galega e sempre exercín como tal, do cal me sinto e sentirei sempre moi orgullosa.

No Valle Inclán coñecín a Ana, Manuel, Isidro, Benito e Sara que, considero, máis que compañeiros, amigos, bos amigos. Xuntos compartimos moitas experiencias.

Agora esta na que nos implicou Ana que, polo menos para min, é un salvavidas, un incentivo que chega para encher o oco que deixa o ensino nas nosas vidas.

Pero tamén formamos parte dun grupo de teatro de profesores (en activo e xubilados) que naceu no 2005 no seo do Valle Inclán, Argallada, e que está esperando tempos mellores para retomar a súa actividade.

Agardo que as miñas contribucións no blog devellabella sexan merecedoras do voso beneplácito ou, polo menos, non do voso desgusto.

Enlace a recomendación do libro O neno can 

máis artigos

♥♥♥ síguenos ♥♥♥