Música

Rozalén: El paso del tiempo (2020)

   O título é moi explícito. Rozalén describe a pegada, sobre todo física, que deixa o paso do tempo: engurras, manchas na pel, “inverno no pelo”, peitos caídos … “cicatrices que narran el paso del tiempo”, canta; porén, ela está chea de vida e con ganas de celebralo porque o corpo lle pide máis. Achega unha mensaxe positiva e optimista perante o paso inexorable das horas do reloxo.

   Ricardo Arjona: Señora de las cuatro décadas (1994)

   O propio título é unha perífrase eufemística. Un mozo de trinta anos está namorado dunha muller unha década maior que, malia xa posuír “fíos de prata” e graxa abdominal, el percíbea fermosa, atractiva e sensual, unha amálgama de experiencia e xuventude que non precisa disimular a idade. Diríxese a ela con estas preciosas palabras: “Señora, no le quite años a su vida / póngale vida a los años, que es mejor”. A diferenza de idade sempre foi un tabú cando as mulleres son maiores que os homes; no entanto, cando a diferenza procede do xénero masculino acéptase con moita máis naturalidade.

Alberto Cortez: La vejez (2010)

   Esta canción describe dunha maneira crúa, melancólica e pesimista o rastro que deixa o paso do tempo na vida das persoas, tanto a nivel físico coma emocional e incluso relacional. A vellez chega lentamente e vai facendo a súa faena como unha gran artesá: febras de prata nos cabelos, liñas no pescozo, engurras nas mans, necesidade de anteollos, achaques de saúde … Cambian os hábitos sociais, permaneces máis na casa con bufanda e zapatillas, dedícaste a dar consellos …. En definitiva, a vellez é decadencia, a “antesala do inevitable”. En palabras do autor:

La vejez, está a la vuelta de la esquina,

allí, donde uno menos se imagina

se nos presenta por primera vez.

…………………………………….

La vejez es la más dura de las dictaduras.

La grave ceremonia de clausura

de lo que fue la juventud alguna vez.

Joaquín Sabina: Cuarenta y diez (1994)

   O título xa é moi significativo. Sabina prefire non dicir cincuenta. Mais, a seguir fai chanza con que só aparenta corenta e nove. Ten idade suficiente para sentar a cabeza e incluso imaxina o momento de facer testamento. A canción é puro humor e ironía sobre a vida pasada, os excesos e a inconsciencia, e o que o agarda cando pasen os anos. Porén, non ten présa ningunha de que isto aconteza. Canta:

Pero sin prisas, que a las misas de réquiem nunca fui aficionado.

Que el traje de madera que estrenaré, no está siquiera plantado.

Que el cura que ha de darme la extremaunción no es todavía monaguillo.

Joan Manuel Serrat: Llegar a viejo (1992)

   Nesta canción Serrat establece unha serie de hipóteses que, de dárense, farían a vellez máis transitable e levadeira e non se convertería nunha etapa da vida con máis inconvenientes ca vantaxes. De logralo, sería todo un progreso, un triunfo. Envellecer non debería verse como un fracaso nin como decadencia. Conclúe o autor que todos e todas imos chegar aí:

Si no estuviese tan oscuro

a la vuelta de la esquina.

O simplemente, si todos

entendiésemos que todos

llevamos un viejo encima

The Beatles: When I’m sixty four (1967)

Nesta canción formúlase unha cuestión a unha moza: cando teña sesenta e catro anos seguirás comigo? A seguir, fala de envellecer xuntos e especula sobre como será a vida de ambos os dous cando sexan maiores. Imaxina unha vida doméstica, tranquila e en familia. Ela facendo os labores propios dunha muller e el os dun home. Seguramente serán uns avós agarimando os netos. Despois de case sesenta anos a percepción da idade mudou moito. Sesenta e tantos non se asocia coa vellez ou decadencia física, pois a expectativa de vida aumentou considerablemente. Os de Liverpool cantaban:

Cando teña sesenta e catro

ti tamén serás maior.

E se mo pides

quedarei contigo.

Podo ser útil, arranxando un fusible

cando a luz marche.

Alphaville: Forever young (1984)

    Esta marabillosa canción interpretada por Alphaville afirma que a vida é unha viaxe moi curta e reivindica a xuventude para sempre: “Quero ser mozo para sempre, por sempre e para sempre”. Máis tarde ou máis cedo todo o mundo se irá; por que non permanecemos todos na eterna xuventude? E lamenta:

É tan duro envellecer sen un propósito[1].

Non quero esvaecerme coma un cabalo esgotado.

A xuventude é coma un diamante baixo o sol,

e os diamantes son para sempre.

   En todo caso, se conseguimos chegar á última etapa da vida podemos cantar vitoria e entoar coa artista chilena Violeta Parra: Gracias a la vida, que me ha dado tanto. A outra posible opción é moitísimo peor.

[1] A tradución é nosa.

Cine

Existen moitas películas que tratan o tema do idadismo e dos microidadismos desde diferentes puntos de vista e perspectivas, mais só mencionarei algúns títulos vistos recentemente.

   A propósito de Schmidt (2002) ten coma protagonista a Jack Nicholson, que interpreta a un home que acaba de xubilarse. Típica comida de despedida, típicos regalos, frases de agradecemento estereotipadas e un baleiro descoñecido ao que se ten que enfrontar unha  persoa que, despois de máis de corenta anos de traballo, non sabe que facer coa súa vida. O seu posto vai ser ocupado por un empregado moito máis novo que ten outra maneira de traballar, e tira ao lixo toda a documentación en papel que el lle deixara perfectamente clasificada. O seu día a día perde sentido; ademais, queda viúvo e todo se conxura contra el. A soidade e o non ser necesario para ninguén, incluso para a súa propia filla, lévano a reformularse a súa vida futura. Atopará na “adopción” dun neno negro africano a vía de escape para saír do seu illamento emocional e persoal.

   A película transmite unha visión moi pesimista da xubilación, pero, asemade, critica a sociedade que só valora positivamente a xuventude e considera esta xente, xa fóra do mercado laboral, coma prescindibles e inútiles, ou peor aínda, como se padecesen algún tipo de discapacidade.

   O bolseiro (2015) é un filme protagonizado por Robert de Niro na que interpreta a un home xubilado de setenta anos que ingresa de bolseiro nunha startup. Esta empresa ten coma CEO a unha rapaza nova e todos os traballadores son mozos e mozas cunha visión da empresa totalmente diferente. Ao comezo sorpréndense coa súa presenza, considérano un vello inútil, que non vai ser capaz de traballar coas novas tecnoloxías, pero el pouco a pouco vai demostrando a súa valía, e a súa empatía e experiencia da vida serán de moita axuda para a mocidade inexperta que cre dominar o mundo.

   Ben, o bolseiro idoso, desmonta os prexuízos laborais contra a súa idade e demostra que o desexo de aprender, de estar ao día, e a experiencia gardada na mochila da vida, son riquezas demasiado valiosas.

Elsa e Fred (2005) ten como protagonistas a dous septuaxenarios que viven no mesmo andar do edificio. Ao comezo non se caen ben, non se entenden, mais axiña comezan unha relación de amizade que acabará transformándose en amor. O fillo de Elsa e a filla de Fred contrólanos e trátanos coma a nenos: revísanlles os gastos, dinlles o que deben ou non deben facer, o que han de comer e, outro clásico, queren aproveitarse do seu diñeiro. Ao xuntárense recuperan os folgos, sobre todo Fred, e inician unha relación que os fará moi felices malia seren dúas persoas dunha idade considerable. Loxicamente, os fillos opóñense e pensan que perderon a cabeza. Resulta unha película entrañable.

   A mensaxe que nos transmite é que a vida sentimental e emocional non remata coa idade. Que un pouco de loucura e de humor contribúen á felicidade. Incluso, cando todo parece pasado e perdido, se poden descubrir novas experiencias e realidades que antes non se chegaron a materializar por diferentes motivos.

Gran Torino (2008). Clint Eastwood, director e protagonista da película, aparece coma un vello intolerante, túzaro, xenófobo, racista e desconectado do presente, prototipo do americano conservador que loitou na guerra de Corea. Acaba de quedar viúvo e non quere relacionarse con ninguén, nin sequera cos fillos, que pretenden levalo a unha residencia. Vive só e os seus veciños pertencen á etnia hmong, procedentes do sureste asiático. Ao comezo, sente desprezo por eles, polos seus costumes e a súa cultura, mais acabará relacionándose e trabando unha forte relación de amizade e agarimo.

   En definitiva, o final desmonta todos estes estereotipos do vello americano soberbio, prepotente, que só valora o que identifica a sociedade tradicional estadounidense, e descubrimos a un Walt, nome do personaxe, sensible, comprometido, defensor de inmigrantes e incluso comportándose coma un heroe. A súa cobizada “xoia”, o Gran Torino de 1972, terá un destino sorprendente.

Rúa Málaga (2025). A protagonista, interpretada por Carmen Maura, unha muller de setenta e nove anos, vive en Tánxer e a filla quere vender a súa casa “polo seu ben”. A película amosa como a contorna comeza a tratala como alguén incapaz de decidir sobre a súa propia vida, aínda que ela sinta desexos, reivindique a súa sexualidade e siga tendo autonomía e criterio.

   Adoita entenderse como a reivindicación da dignidade e autodeterminación da vellez. Non existe un maltrato claro e evidente, senón esas formas suaves, lenes e paternalistas /maternalistas de incapacitaren unha persoa maior: decidir por ela, considerar os seus desexos coma impropios, asumir a súa fraxilidade e vulnerabilidade e considerar “razoable” vender a súa casa e apartala do seu fogar.

   Alén diso, a película incide en algo pouco habitual no cine: mostrar desexo, sensualidade e vida emocional nunha muller maior sen convertelo en algo grotesco ou ridículo.

Literatura

A literatura adoita reflexionar sobre as cuestións fundamentais que atinxen ao ser humano, os sentimentos, as emocións, as desgrazas e traxedias que nos asaltan e, por suposto, sobre o paso dos anos e o continuum da vida. Citaremos algún exemplo.

   En “A un olmo seco”, pertencente a Campos de Castilla (1912), Antonio Machado reflexiona sobre o paso do tempo e o que supón de desgaste e fraxilidade. A árbore vella, fendida por un raio, simboliza a deterioración, o esgotamento e a proximidade do final, mais existe unha lene esperanza porque “verdece como si esperara / otra primavera”.

   Igualmente, en “Carballos de Carballido”, poema pertencente a Queixumes dos pinos (1886), Eduardo Pondal usa o carballo, árbore rexa e forte, como espello da súa vellez: os cabelos brancos del e as gallas secas deles. O paso do tempo non perdoa e a pegada da vida reflíctese no seu aspecto. E igual que podemos ler a través dos aneis das árbores e descubrir acontecementos pasados, tamén podemos coñecer, comprender e lembrar a partir da memoria das persoas.

   O autor laméntase de que xa se foi a alegre mocidade e “os nosos días xa pasaron”. A vida é un río que camiña cara ao mar e non podemos deter o seu curso.

   Marabilloso é o poema “A rosa que sangra”, incluído no libro Da terra asoballada (1917) de Ramón Cabanillas. O autor identifica “a alma”, é dicir, a vida cunha roseira callada de rosiñas brancas e vermellas. A infancia, a adolescencia e a mocidade están cheas de rosas brancas: “Cando a vida comeza /¡cantas rosiñas brancas!”, mais cando os anos van pasando, a cor cambia: “¡Cantas rosas vermellas / ó mediar a xornada!”. Pero agora “Xa son vello, e o vento, / vento de treboada, / desfolloume a roseira, / a roseira da alma.”

   É clara a relación que establece Cabanillas coas cores: a branca representa inxenuidade, ilusión, inconsciencia e felicidade. A vermella representa a desgraza, o sufrimento, o desengano e a desilusión; na vellez a roseira xa non produce rosas de ningunha cor, só a Terra, Galiza, “ferida e escravizada” é unha rosiña vermella que lle doe e que sangra.

   El amor en los tiempos del cólera de García Márquez (1985) fala do amor que Florentino garda por Fermina durante cincuenta anos. Namóranse de mozos pero ela acaba casando con outro home, Urbino. Cando este falece, Florentino, xa un home de setenta e seis anos, volve declararse a Fermina. Ela ao comezo escandalízase e rexéitao pero pouco a pouco van reencontrándose e acaban retomando unha relación amorosa. García Márquez amosa que a vellez non apaga o desexo, transfórmao; que o amor maduro vale tanto como o da mocidade e que a vellez outorga máis liberdade. En conclusión, que unha historia de amor aos setenta e tantos pode ser tan intensa ou máis que na adolescencia.

 Finalizarei mencionando dúas obras emblemáticas da literatura galega e castelá.

   Os vellos non deben de namorarse, obra teatral de Castelao, foi estreada en Buenos Aires en 1941. Os protagonistas son tres vellos que se namoran de tres mozas e acaban morrendo. A morte, que aparece coma un personaxe máis, advirte en cada un dos lances ao vello do risco que pode supoñer o seu namoramento serodio. A obra remata cun epílogo no que os tres vellos se encontran no cemiterio despois de mortos. Láianse do seu namoramento imprudente que os conduciu a perderen a dignidade e a comportárense ridiculamente.

   Este é un tema moi recorrente na obra de Castelao, que tamén aparece en varios dos seus debuxos. O namoramento a idades avanzadas de mozas novas só pode provocar sufrimento, desengano e incluso a morte, pois elas actúan por interese e a relación non pode acabar ben. De todos os xeitos, se esta é a tese tocante aos homes namoradeiros, peor sería tocante ás mulleres, xa que sempre se viu como algo moi impropio e socialmente inaceptable a relación dunha maior cun home de menos idade. Os tempos mudaron e hoxe vemos homes cunha posición social moi importante casados con mulleres maiores. Películas como Cando menos o esperas (2003), protagonizada por Diane Keaton, Jack Nicholson e Keanu Reeves; ou Un asunto familiar (2024) interpretada por Nicole Kidman e Zac Efron, tratan este tipo de relacións en ton de comedia, mais os prexuízos e os estereotipos permanecen moi arraigados e a miúdo aflora  o microidadismo.

 Para rematar, voume referir á obra máis universal escrita en español: Don Quijote de la Mancha (1605). O protagonista é descrito ao principio da obra da seguinte maneira: “Frisaba la edad de nuestro hidalgo con los cincuenta años; era de complexión recia, seco de carnes, enjuto de rostro, gran madrugador, amigo de la caza”. É dicir, para a época, principios do século XVII, don Quixote era un vello tolo debido á lectura compulsiva de libros de cabalerías, e así nolo fan ver ao longo desta incomparable obra varios dos personaxes que interactúan con el: o cura, o barbeiro, a súa sobriña, Sansón Carrasco … Rínse del porque é un home maior cunha armadura oxidada querendo ser cabaleiro andante. Así Sancho di: “Vuesa merced ya es viejo, señor, y el viento le da en la cabeza”. A sobriña e a ama queren queimar os libros porque “a su edad, tío, ya no está para esas cosas. Mais Cervantes dálle a volta e quere demostrar que a loucura proporciónalle máis vida, ilusión e liberdade, e cando ao final recupera a cordura perde o interese por vivir. Sancho dille chorando: “Porque la mayor locura  que puede hacer un hombre en esta vida es dejarse morir, sin máis ni más, sin que nadie le mate, ni otras manos le acaben que las de la melancolía”. E don Quixote responde:”Señores, vámonos poco a poco, pues ya en los nidos de antaño non hay pájaros ogaño. Yo fui loco, y ya soy cuerdo: fui don Quijote de la Mancha, y ya soy agora, como he dicho, Alonso Quijano el Bueno. Pueda con vuestras mercedes, mi arrepentimiento y mi verdad volverme a la estimación que de mi se tenía, y prosiga adelante el señor escribano”.

   O que nos está a suxerir Cervantes é que a loucura mantén con vida a don Quixote. Ten ilusión por emprender aventuras, realizar fazañas, loitar contra xigantes, liberar xente en apuros, salvar damas en perigo, pero cando recupera a razón e volve ao seu mundo xa non ten aliciente para seguir vivindo. A tese final sería: non nos deixemos render pola idade. Un obxectivo, unha ilusión, unha nova relación, un propósito vital, algo que nos enganche e nos finque á vida, permitirá seguirmos esta viaxe sen mirar o espello retrovisor e sen enxergarmos a Caronte agardándonos para atravesar o río Estixia.

Conclusión

O microidadismo non só aparece no día a día, tamén se reflicte no mundo da cultura: música, cine, literatura … porén, moitas cancións, películas e libros cuestionan eses prexuízos e amosan unha visión máis humana e complexa do envellecemento. Obras  como “Llegar a viejo”, “Elsa y Fred” ou “El becario” defenden a autonomía, a experiencia e a capacidade emocional das persoas maiores, axudando a combater os estereotipos asociados á idade.

   Por iso, a análise cultural do microidadismo resulta importante para comprender como a sociedade percibe a vellez, e como poden transformarse esas ideas preconcibidas cara a unha visión máis inclusiva e respectuosa coas persoas que xa percorreron a maior parte da súa viaxe.

VIXENCIA E ACTUALIDADE DA OBRA ROSALIANA

“A gaita gallega”: o drama da emigración

En 1863 publícase en Vigo Cantares gallegos de Rosalía de Castro, obra que se ha converter en baliza histórica ao marcar o inicio do que se coñece como Rexurdimento galego. O libro comeza cunha dedicatoria a Fernán Caballero “por ser mujer” e “por haberse apartado algún tanto, en las cortas páginas que se ocupó de Galicia, de las vulgares preocupaciones con que se pretende manchar a mi país”, asinada en Santiago o 17 de maio. Esta data servirá de referencia cen anos despois para instituír o Día das Letras Galegas. Consta de trinta e seis poemas e un “Prólogo” no que a autora expón que vai atopar o lector ou lectora neste libro auroral: glosas de cantigas populares nas que vai abordar todo aquilo relativo ás clases populares e aos seus problemas: a pobreza, a emigración, a inxustiza social, o abandono do Estado. En fin, todo aquilo que a conmove e lle provoca tristeza e desconsolo.

No primeiro poema pídenlle a unha meniña¹ cantar a Galicia en galego a cambio de comida e roupa e ela comprométese a facelo. No derradeiro, intervén a rapaza para pedir desculpas pola falta de graza que, no entanto, intenta suplir cun profundo e inmenso amor á patria; e mentres canta e parece leda “por dentro un chora”. O poemario posúe unha estrutura circular. O primeiro texto funciona coma unha introdución e o último como un epílogo.
Non é a nosa intención analizar e profundar na obra en xeral, só nos referiremos ao poema número vinte e sete titulado: “A gaita gallega”, coa anotación: “Resposta ao eminente D. Ventura Ruíz de Aguilera”. Rosalía agradece ao poeta e narrador salmantino, que tres anos antes publicara o poema “La Gaita gallega”, dedicado “A mi querido amigo, D. Manuel Murguía”, o terse acordado de Galiza “¡ti entre tantos!”, exclama. Ruíz de Aguilera, remata as cinco estrofas das que consta o poema cos seguintes versos referidos ao son da gaita galega: “no acierto a deciros / si canta ó si llora”. En cada estrofa contrapón o positivo de Galiza: a beleza, a riqueza dos seus cen portos e tamén a feracidade da terra, aínda que moi inxustamente repartida; e o negativo: o abandono, a prostración, a miseria, a emigración e o desprezo e a mofa que sofren acotío os galegos: ¡Tendrás sed…! Hiel y vinagre / te darán con mano pródiga, / y con corona de espinas, / cetro de caña por mofa;”.

O poema de Rosalía consta igualmente de cinco estrofas e ao final de cada unha afirma: “Eu podo decirche: / non canta, que chora”. A autora, que viviu e vive de primeira man a realidade galega, asevera que o son da gaita, símbolo da colectividade e transmisora dos seus sentimentos, é un son de tristura, angustia, desamparo e sufrimento. Galiza é unha virxe mártir “cos pes cravados de espiñas, /cas mans cubertas de rosas”, e aínda que a gaita toque unha alborada de gloria e bailen nas eiras as turbas loucas, eses sons provócanlle un sentimento de profunda aflición. As bágoas afloran e acórana. Deus foi xeneroso con Galiza dotándoa dunha extraordinaria beleza: “brancas auroras”, “campos froridos”, “verdes pinos”, froliñas cheirosas”… Porén, tamén se ven “pasar macilentas sombras, / grilos de ferro arrastrando / antre sorrisas de mofa,”. Fronte á exuberancia e á beleza: fame, escravitude, desprezo e burla.

Fotografía de Manuel Ferrol 1957

España non se comporta coma unha nai, rexeita os seus fillos e renega deles, e estes non teñen máis remedio que emigrar sen o agarimo e a atención que se agarda de quen che deu a vida: “Galicia ti non tes patria, / ti vives no mundo soia, / e a prole fecunda túa / se espalla en errantes hordas”. Malia Ruíz de Aguilera invocar a esperanza nun futuro afagador, Rosalía amósase escéptica porque, de chegar algún día a redención da súa terra, quizais sexa demasiado tarde e “quisáis, cansada e sedenta, / quisáis que de angustias morra”. Galiza está exhausta e camiño do sacrificio coma unha mártir á que, en vez socorrer, atormentan e humillan aínda máis. Tanto o autor salmantino coma Rosalía utilizan a simboloxía cristiá para exemplificar a dramática situación que está a vivir a terra galega. O primeiro escribe: “¡Tendrás sed…! Hiel y vinagre / te darán con mano pródiga, / y, con corona de espinas, cetro de caña por mofa.”; Rosalía refírese a Galiza en dúas estrofas, na primeira e na quinta, como “Virgen-mártir”.

Hai quen quere ver neste poema rosaliano o primeiro xermolo do nacionalismo galego, mais nós entendemos que a intención non é tanto un protoseparatismo senón un berro de auxilio e unha queixa estremecedora ante a miseria, a fame e a inxustiza social que estaba a padecer, e cuxo corolario era a emigración masiva dos mozos galegos, neste caso a América.
Mais, realmente a situación que vivía Galiza e a maioría dos galegos e galegas nesta época era tan terriblemente precaria como no la describe Rosalía ou está esaxerando? De nos focalizar nos anos cincuenta e sesenta do século XIX, podemos afirmar que o que ela refire corresponde á realidade cotiá da súa terra.
Galiza seguía sendo unha comunidade maioritariamente rural, cunha economía baseada case por completo na agricultura de subsistencia con cultivos de millo, pataca, centeo e trigo. Predominaba o minifundismo que dificultaba a modernización e xeraba escasos ingresos. A industria era moi limitada: pequenos talleres artesanais e algunhas como a salgazón de pescado (un oasis dentro do deserto), téxtiles domésticos e ferrerías tradicionais. Mentres en Europa occidental este foi o século da industrialización, aquí foi o contrario. Incluso Sargadelos, primeiro industria siderúrxica e logo reconvertida en fábrica de louza, acabou pechando en 1875.

As leis de desamortización de Mendizábal (1836) para expropiaren e venderen as terras e bens da Igrexa e a de Madoz (1955), máis ampla, pois afectaba aos bens dos concellos e do Estado, tampouco favoreceron os campesiños, xa que as terras foron adquiridas polos burgueses urbanos e grandes propietarios, e moitos campesiños incluso perderon dereitos de uso de montes comunais empeorando as súas condicións de vida. En consecuencia, a poboación rural galega vivía en situación de pobreza crónica, as taxas de analfabetismo eran elevadísimas e, para sobreviviren, dependían dos foros que se perpetuaron e seguiron rexendo as relacións de propiedade da terra, e das rendas agrarias herdadas do Antigo Réxime.
O abandono secular de Galiza por parte do Estado era escandaloso debido á falta de poder político real e o caciquismo perverso atenazaba a sociedade galega. O ferrocarril, símbolo decimonónico do progreso, non chegou a Galiza ata 1873 cando se inaugurou o tramo de 41 quilómetros entre Santiago e Vilagarcía. E ata 1885 non quedou unida ao resto de España pola liña norte. A situación era un círculo vicioso, pois a falta de pasaxeiros e a escaseza de mercadorías desalentaban a súa construción, pero a súa falta bloqueaba a exportación de produtos galegos, principalmente de gando, a Madrid e a Cataluña.

Outra característica da Galiza desta época foi o aumento da poboación, aínda que nunha porcentaxe inferior ao resto de España. A mediados de século chegou a tres millóns de habitantes, cifra non alcanzada hoxe, o que provocou unha forte crise no modelo de subsistencia. Alén diso, os campesiños pagaban cada vez máis impostos e o Estado, fortemente centralizado, reclamaba os mozos galegos para as quintas e as levas.
No período central de século, entre 1833 e 1873, houbo catro epidemias de cólera e en 1853 produciuse a “gran fame” como consecuencia de acontecementos meteorolóxicos adversos, grandes chuvias, que carrexaron malas colleitas, e de pestes que afectaron a cultivos como a vide e a pataca. A xente morría literalmente de fame. Non obstante, a situación dos galegos e galegas non foi tan dramática coma a vivida en Irlanda, onde a crise da pataca, convertida case en monocultivo, expulsou do país a unha gran parte da poboación.

Perante estas circunstancias tan dramáticas, a única válvula de escape que lles quedaba aos pobres galegos era a emigración, fenómeno que, por outra parte, afectaba a toda Europa -54 millóns de europeos viaxaron a ultramar entre 1851 e 1950. A emigración masiva intensificouse a partir da década de 1860 aínda que entre 1853 e 1863 xa comezaran os fluxos migratorios a países como Cuba, a Arxentina e o Brasil³ -estes países absorberán o 90% dos emigrantes galegos da época. Alén do éxodo masivo a América, os galegos tamén se trasladaban, nunha migración estacional, a Castela, Andalucía, ou incluso, dunha forma máis permanente, a Portugal. En Lisboa, xa no século XVIII, chegou a haber 80.000 galegos; de feito, moitos deles participaron na reconstrución da cidade despois do terremoto de 1755. Tocante á emigración temporal á sega de Castela, non é casualidade que o poema número vinte e tres se titule “Castellana de Castilla” e o inmediatamente anterior ao que estamos a comentar, “Castellanos de Castilla”. Rosalía clamaba pedindo xustiza ante o maltrato e o desprezo que lles inflixían aos traballadores estacionais. Ela sentía o sufrimento desta xente coma propio e non podía deixar de erguer a voz na súa defensa.

Non podemos abranguer neste breve traballo todo o relativo á emigración a América, por iso só nos centraremos na que se trasladou a Cuba, dado que se ten constancia dalgún episodio terrible que seguramente influíu profundamente no ánimo de Rosalía e na súa visión esgazadora tocante a ela; lembremos o primeiro poema “Pra a Habana”, da parte quinta do libro Follas Novas titulada: “As viudas dos vivos e as viudas dos mortos”. Queda clara a súa visión negativa sobre o impacto que a emigración, sobre todo de homes novos, tiña na vida de toda a sociedade galega, nomeadamente na das mulleres que quedaban soas, moitas veces abandonadas á fronte da casa, do coidado e educación dos fillos e fillas, dos maiores e de todas as angueiras precisas para sobreviviren.

Co xa se dixo, a emigración era altamente masculina, de carácter popular e de baixa cualificación laboral. En gran parte serviu para suplir a falta de man de obra autóctona e a supresión da escravitude de persoas negras en dúas das tres rexións americanas mencionadas: nordeste do Brasil e Cuba 4. Segundo Ramón Villares 5, era unha emigración “andoriña” de carácter estacional e a súa orixe concentrábase nalgunhas bisbarras do norte e centro de Galiza. Esta emigración cesou de maneira abrupta nos anos trinta. A illa antillana apenas tiña un millón de habitantes en 1817 e acadou os dous millóns ao pouco de conseguir a independencia e recibir grandes continxentes de poboación foránea: africanos de raza negra e españois de raza branca. Especializouse na plantación de azucre ata converterse no primeiro produtor mundial. Os enxeños azucreiros necesitaban moita man de obra e importábana masivamente de África; entre 1891 e 1870, 780.000 escravos ingresaron en Cuba, cifra enorme se a comparamos co resto de escravos importados en toda Hispanoamérica. A poboación de cor chegou a supor o 40% de toda a poboación. Na illa antillana dominaba unha economía escravista dedicada ao monocultivo de cana de azucre.

Despois da abolición da escravitude negra, unha masiva emigración branca procedente de distintos lugares de España: canarios, cataláns, cántabros, asturianos e galegos, chega a Cuba para ocuparen o nicho deixado polos escravos de cor despois de varias revoltas. Non só se necesitaba unha inxente man de obra senón que cumpría balancear o “ennegrecemento” da poboación. España fomentou esta diáspora multitudinaria achegando poboación branca á illa a través de empresas de colonización, unha colonización organizada e destinada a lograr os dous grandes obxectivos da administración española: colonizar o territorio e branquexar a poboación. Para evidenciar a importancia que o Goberno español lle outorgaba a esta illa, sinalaremos que a primeira liña de ferrocarril establecida na España de Isabel II foi en Cuba: a estendida entre A Habana e Güines en 1837, exactamente once anos anterior á primeira da península. Durante a segunda metade do século a emigración foi en aumento. Entre 1899 e 1960 arribaron a Cuba 380. 000 emigrantes desde portos galegos. Cando no ano 2007 se aprobou a Lei de Memoria Histórica, 140.00 fillos ou netos de residentes españois, acolléronse a ela.

Os emigrantes galegos que chegaron a Cuba, ademais de traballar en enxeños produtores de azucre, desempeñaron diversos traballos. Os homes empregábanse en negocios familiares e pequenos comercios. A maioría das “bodeguitas” ou almacéns de hostalería eran propiedade de galegos; tamén destacaron en actividades coma tendas de confección, xoiaría e tinturería. Sendo a emigración maioritariamente masculina, as mulleres que se aventuraron dedicábanse principalmente ao servizo doméstico: criadas e cociñeiras. Á veces Cuba tamén actuou de plataforma para dar o salto a México ou Estados Unidos. Un cuarto dos traballadores na construción da Canle de Panamá eran de orixe galega, ben recrutados directamente en Galiza, ben en Cuba.

Mais volvendo ao poema de Rosalía e considerando as datas nas que os escribiu, hai algún acontecemento controvertido relacionado coa emigración que probablemente afectou dunha maneira moi intensa a súa sensibilidade e produciu nela ese rexeitamento e esa visión tan negativa dunha lacra que decimaba a poboación galega. A imaxe que chegaba a Galiza dos emigrados a Cuba era moitas veces desfigurada e falsa, ben por interese económico, pois ese transvase de xente era un negocio para as navieiras, os prestamistas, os bancos e, en definitiva, para o Estado, porque recibía divisas, diñeiro que, tamén hai que dicilo, contribuíu á modernización da agricultura e apoiou iniciativas industriais, culturais e, nomeadamente, promoveu a construción de escolas, coñecidas como “escuelas dos americanos”; ben porque os propios emigrados querían transmitir unha imaxe idílica e moitas veces falsa da súa situación, detrás da cal se ocultaba o infortunio e o fracaso.6

Sóubese dalgún barco que transportou emigrantes galegos a África occidental cando eles crían que se dirixían a Cuba. O mellor documentado é un que chegou á Guinea española Fernando Poo, hoxe chamada Bioko. Facíanlles promesas cunhas condicións de traballo moi boas, pero a realidade era ben diferente: tiñan que traballar en condicións de semiescravitude. Malia ser un termo controvertido, algúns historiadores falan de “trata encuberta de brancos”7.

Un médico novo preguntou detalles da historia. “Sería moi longa de contar. Voltar non voltou ninguén, e, en lugar de levalos a Cuba, o barco saíu de Baiona (xa procuraron o sitio adecuado) e tomou o derroteiro de África. Quizais a traballar como escravos nas minas de non sei que. Unha compañía na que había capitais ingleses, de Liverpool, o pobo enriquecido coa trata, xente portuguesa e reis negros. Ningún voltou. Os de aquí cobraron por cada home máis que por dúas xugadas das boas. Unha venda de escravos8

O episodio máis terrible relacionado coa emigración a Cuba tivo lugar no ano 1854. Como xa dixemos, Galiza estaba vivindo unha penuria económica e a xente morría literalmente de fame. Non tiña que levar á boca e a única escapatoria da inanición era procurar unha vida mellor fóra. Neste contexto, empresarios cobizosos e sen escrúpulos dedicáronse a captar mozos galegos “libremente contratados” coa promesa de os levaren ao paraíso terreal. Un destes empresarios aproveitados e sen escrúpulos foi Urbano Feijoo de Sotomayor, un galego residente en Cuba que creou a Campañía Patriótica-Mercantil para importar galegos á illa. Prometíanlles contratos de cinco anos en moi boas condicións: viaxe de ida e volta pagada, aclimatación, alimentos, vestiario, asistencia médica, salario mínimo e descanso regulado. A realidade que atoparon estas vítimas enganadas foi moi diferente e as condicións de traballo eran case de semiescravitude9. Os datos son esclarecedores, en agosto chegaran case 1800 galegos -entre marzo e agosto houbo oito viaxes de Galiza a Cuba- e en decembro xa morreran 50010. Esta situación, relatada por moitos emigrantes en cartas enviadas ás súas familias para pediren axuda, provocou un importante debate social. Na lexislatura das Cortes de 1854-1856 creouse unha comisión parlamentaria para investigar o sucedido. No arquivo do Congreso dos Deputados consérvase o expediente completo.11

A emigración continuou. Os tres anos da guerra da independencia atrasaron un pouco a chegada , pero logo tomouse con maior intensidade. En 1901 construíuse Triscornia12, un campo ou estación de control e retención preto da Habana a imitación da Ellis Island (1892) de Nova York. Moitos dos emigrantes que chegaban alí e non tiñan xa traballo apalabrado ou non o conseguían eran devoltos a España. Entresacamos algún fragmento moi elocuente de Estebo (páx. 147)

Era un terreo grande, todo cerrado con aramios de picos.
Eu non digo que ben porque alí non se gañaba nada, senón que se gastaba aínda, ademais, como non se tiña a certeza de cando se iba salir, nin para onde nin para que cras te traballo…
Tódolos días pola mañáns e algún tamén polas tarde, viñan capataces e axentes a buscar homes para traballar. Levaban a cincuenta e máis. Cando chegaban ás oficinas salía un empregado a avisar a grandes berros. Pero non facía falla. Xa se poñían tódolos emigrantes ben á man para colle-lo mellor sitio, a fin que os viran. O malo era que o axente non se agarraba ós primeiros que vía. Escolmaba os que tiñan máis corpo e parecían máis fortes. Eles pedían todos a unha.
-Léveme a min! ¡Léveme a min!

“Hai 150 anos aos galegos tratáronos como aos que hoxe chegan en patera”, afirmou X. M. Núñez Seixas nun conferencia sobre emigración13.
Porén, non todos os emigrados fracasaron. Alén da desventura de moitos que atoparon sufrimento, humillación e incluso a morte en Cuba, algúns outros fixeron fortuna. O vínculo coa terra na que naceran permaneceu e a actividade asociativa dos galegos na illa foi moi intensa. Salientaremos coma fitos importantes a fundación da Beneficiencia de los Naturales de Galicia en 1871 e do Centro Gallego en 1879.
Malia saírmonos do marco temporal que fixamos, en Cuba acontecen dous feitos de suma transcendencia para a identidade e dignidade do noso país: a fixación do himno e da bandeira, principais símbolos de Galiza. O poema de Pondal titulado “Os pinos”, musicado por Pascual Veiga, deuse a coñecer nun certame literario na Coruña en 1890, pero a súa estrea no Centro Gallego de La Habana en 1907 acelerou a súa difusión. A bandeira fora xa deseñada por Murguía en 1887 e a petición de Curros Enríquez e Fontenla Leal adquire a súa fixación definitiva en 1906. O Centro Gallego oficialízaa en 1908 para presidir os seus actos e a difusión corre paralela á do himno. E non deixaremos de mencionar a creación da Asociación Iniciadora y Protectora de la Academia en 1905 por iniciativa de Curros e do tipógrafo Fontenla Leal. Finalmente, a Real Academia Galega constituíuse na Coruña en 1906 e durante os dezasete primeiros anos foi presidida por Manuel Murguía. O apoio económico da emigración a esta institución permaneceu ata a crise dos anos vinte.

Asemade, Rosalía tamén se queixa amargamente do trato denigrante e vexatorio que reciben os galegos na emigración, fóra da súa terra: “mais, ¡ai!, como tamén vexo / pasar macilentas sombras, / grilos de ferro arrastrando /antre sorrisas de mofa”. E referíndose ao Estado español: “Cal si na infamia naceras, / torpe, de ti se avergonza, / e a nai que un fillo despresa / nai sin corazón se noma”. Non imos estendernos aquí sobre o maltrato recibido secularmente polo noso pobo e que, tristemente, aínda ás veces aflora arestora. Só citaremos algunhas frases ou textos de egrexios literatos casteláns para se referiren aos galegos e ás galegas e á propia Galiza de xeito despectivo e pexorativo:14
Bartolomé de Villalba (Século XVI): “Gente pobre, grosera, poco caritativa”, “viles camas, peores casas; gente celosa”.
Francisco de Zúñiga (século XVI): “Los gallegos son los más de ellos de la generación del ladrón”.
Amaro Rodríguez (século XVII): Reino infeliz, desventurado / de España muladar”.
Gonzalo de Correas (século XVII): “Antes puto que gallego”.
Mariano José de Larra (século XIX): “El gallego es un animal muy parecido al hombre, inventado para alivio del asno”.

Grandes poetas coma Quevedo e Góngora contribuíron ao menosprezo e degradación de todo o relativo a Galiza. O primeiro afirmaba sobre Galiza: “En España es tenida en desprecio por ruda, pobre, bárbara y remota, poco favorecida de Naturaleza, fea, con montes y áspera”. O segundo escribía: “¡Oh, montañas de Galicia / Cuya, por decir verdad, / Hermosura es suciedad, / Cuya maleza es malicia”.
Os homes non foron os únicos que sufriron estas aldraxes. O retrato deforme e hipersexualizado das mulleres galegas tamén se mantivo no tempo. Así, un personaxe de Tirso de Molina di que é “moito pedir” encontrar unha galega que sexa virxe; e Lope de Vega escribe: “Ay, gallega, rolliza como un nabo, / Entre puerca y mujer, que baja al río…”. E o salmantino Diego de Torres Villarroel publicaba en 1737 a súa burlesca Peregrinación al glorioso Apóstol Santiago de Galicia, onde denigraba a muller galega a través do clixé castelán: “Una rolliza gallega / por tetas dos calabazas, / una cuba por barriga, / y por embés dos tinajas”.

Descritos baixo un físico brutal e grotesco, os galegos do imaxinario español seguiron a espertar desprezo e noxo na sociedade do século XIX ao consideralos pouco máis que animais de carga.15 Mariano José de Larra (século XIX): “El gallego es un animal muy parecido al hombre, inventado para alivio el asno”.
Malia non ser tan acentuada coma noutros países, a mofa dos galegos tamén aparecía nos sainetes cómicos cubanos, nos cales os personaxes centrais eran o negro e o galego. Esta imaxe denigrante que se proxectaba desde o teatro folclórico deu orixe a varias protestas na prensa cubana e algunhas algaradas nas rúas.

Estes estereotipos negativos calaron profundamente na sociedade española e na galega, ao xeraren entre os propios naturais da terra un autoodio moi fondo e, por conseguinte, moi difícil de erradicar. Rosalía era consciente deste desprezo. Ela mesma o sufrira por ser filla “ilexítima”, por ser muller e por ousar escribir na lingua da xente do común, dos aldeáns e dos desfavorecidos. Por iso ergue a súa voz a través da poesía para defender un pobo esquecido, humillado e ofendido. O sufrimento e a dor dos galegos é a súa propia dor, e o amor a Galiza e aos seus conterráneos impregna a súa obra escrita nunha lingua de seu que eles mesmos crearon.

A modo de reflexión final, non podemos senón manifestar que o ser humano é o único ser vivo capaz de colonizar todo o planeta Terra. Non o conseguiu por ser o máis forte, o máis veloz, ou por ter os sentidos máis agudizados, conseguiuno pola súa intelixencia e, sobre todo, pola colaboración cos seus conxéneres. E tivo éxito. Hoxe poboamos este planeta azul, pois o 71% da superficie está cuberta de auga, máis de 8.000 millóns de persoas. Malia todo, somos insignificantes na inmensidade do espazo onde a Vía Láctea, galaxia á que pertencemos e que está conformada por centos de miles de millóns de estrelas, é á súa vez unha das centos de miles de millóns ou incluso billóns de galaxias. O homo sapiens foi capaz de sobrevivir nas condicións máis adversas, acadou grandes logros, foi capaz das máis grandes fazañas, pero no seu interior tamén aniñou unha gran soberbia: “somos os reis da creación”, e un gran egoísmo que o fai sospeitar e rexeitar o diferente, o que vén de fóra, o que ten unha cor de pel ou unha lingua distinta -bárbaros chamábanlles os romanos; e por iso nos dedicamos afanosamente a marcar fronteiras –as cicatrices da historia, dirían algúns- e a erguer muros e valados.

Os movementos migratorios non son algo recente ou ex novo. Os humanos desprazámonos desde sempre polo planeta un busca de alimento e máis adiante, a raíz da invención da agricultura no neolítico, pola terra. As guerras e as fames son as grandes pancas migratorias, pois un non abandona a terra, a familia e corta as súas raíces por capricho. Na orixe de todo está a supervivencia.
Corren tempos escuros para todos os máis desfavorecidos e necesitados. Agardemos que o pasado e a historia nos axuden a reflexionar e comprender que a diversidade é riqueza e que ningún de nós naceu con dereito exclusivo e excluínte dun retrinco de terra deste planeta, o noso único e común fogar.

¹ Trasunto da propia Rosalía.
² Galiza ten 128 portos.
³ Para coñecer máis en profundidade a emigración galega a este país recoméndase a lectura do libro A república dos soños, de Nélida Piñón (2005). Vigo, editorial Galaxia.
4 A escravitude aboliuse en Cuba por decreto real o sete de outubro de 1886. Xa se prohibira a trata de escravos negros por presión británica en 1845; malia todo, continuou de forma ilegal ata 1867.
5 Villares, Ramón (2019): Galicia. Una nación entre dos mundos. Barcelona: Pasado &presente.

6 Recomendamos ler o libro Estebo, de Xosé Lesta Meis (1926). Seguimos a edición de Edicións Xerais, Vigo (1981). O autor narra a viaxe migratoria do protagonista a Cuba baixo o feitizo da imaxe idealizada da emigración propagada interesadamente, e o fracaso que comezou a xestarse xa na propia travesía de doce días en terceira clase.

7 Murado, Miguel A. (2008): Otra idea de Galicia. Barcelona, Debate.
8 Ramón Otero Pedrayo refírese a este episodio na súa novela Os camiños da vida (1928). Nós seguimos a edición de Galaxia, Vigo (1990), pp. 196-201.
9 As condicións nas que vivían eran infrahumanas; incluso lles chegaban a pagar con fichas que, por outra parte, non tiñan valor legal fóra das enxeños. Isto obrigábaos a canxealas só na “Tienda de raya”, propiedade do dono do enxeño. Os abusos eran cotiáns e o traballador enredábase nunha débeda perpetua que lle impedía traballar e aforrar para regresar á casa. As xornadas de traballo podían superar as 12 horas e a fame, a desnutrición e a calor extrema minaba a súa sáúde conducíndoo a miúdo á morte. Esta emigracón branca era un recurso rexeitable cunha valía inferior á dos negros africanos.
O pagamento con fichas pódese ver en filmes como:
La última cena (1976. Película cubana dirixida por Tomás Gutiérrez Alea.
Django desencadeado (2012), de Quentin Tarantino.
Doce anos de escravitude (2013), de Steve MacQueen.
10 A odisea desta viaxe relátaa Bibiana Candia no seu libro Azucre (2025). Pontevedra, ed. Kalandraka.
11 Véxase: https://www.congreso.es/es/cem/vidparl1854

https://www.elprogreso.es/articulo/lugo/historias-de-lugo/201806121430361317667.ht
https://www.elconfidencial.com/cultura/2022-07-24/bibiana-candia-azucre-gallegos-esclavos-cuba_3464073/
12 Este lugar descríbeo moi ben o protagonista do libro xa mencionado máis arriba: Estebo.
13 https://www.lavozdegalicia.es/amp/noticia/pontevedra/2000/11/21/os-galegos-trataronnos-igual-agora-os-das-pateras-dice-xose-nunez-seixas/0003_298725.htm?utm_campaign=amp

14 Véxase o capítulo “De la gallegofobia a la gallegofilia” da obra de Miguel Anxo Murado mencionada máis arriba.
https://gl.wikipedia.org/wiki/Galegofobia

15 Peres Vigo, A. (2024): Galaicofobia. Vigo, editorial Galaxia

Enlace aos poemas