VIXENCIA E ACTUALIDADE DA OBRA ROSALIANA

“A gaita gallega”: o drama da emigración

En 1863 publícase en Vigo Cantares gallegos de Rosalía de Castro, obra que se ha converter en baliza histórica ao marcar o inicio do que se coñece como Rexurdimento galego. O libro comeza cunha dedicatoria a Fernán Caballero “por ser mujer” e “por haberse apartado algún tanto, en las cortas páginas que se ocupó de Galicia, de las vulgares preocupaciones con que se pretende manchar a mi país”, asinada en Santiago o 17 de maio. Esta data servirá de referencia cen anos despois para instituír o Día das Letras Galegas. Consta de trinta e seis poemas e un “Prólogo” no que a autora expón que vai atopar o lector ou lectora neste libro auroral: glosas de cantigas populares nas que vai abordar todo aquilo relativo ás clases populares e aos seus problemas: a pobreza, a emigración, a inxustiza social, o abandono do Estado. En fin, todo aquilo que a conmove e lle provoca tristeza e desconsolo.

No primeiro poema pídenlle a unha meniña¹ cantar a Galicia en galego a cambio de comida e roupa e ela comprométese a facelo. No derradeiro, intervén a rapaza para pedir desculpas pola falta de graza que, no entanto, intenta suplir cun profundo e inmenso amor á patria; e mentres canta e parece leda “por dentro un chora”. O poemario posúe unha estrutura circular. O primeiro texto funciona coma unha introdución e o último como un epílogo.
Non é a nosa intención analizar e profundar na obra en xeral, só nos referiremos ao poema número vinte e sete titulado: “A gaita gallega”, coa anotación: “Resposta ao eminente D. Ventura Ruíz de Aguilera”. Rosalía agradece ao poeta e narrador salmantino, que tres anos antes publicara o poema “La Gaita gallega”, dedicado “A mi querido amigo, D. Manuel Murguía”, o terse acordado de Galiza “¡ti entre tantos!”, exclama. Ruíz de Aguilera, remata as cinco estrofas das que consta o poema cos seguintes versos referidos ao son da gaita galega: “no acierto a deciros / si canta ó si llora”. En cada estrofa contrapón o positivo de Galiza: a beleza, a riqueza dos seus cen portos e tamén a feracidade da terra, aínda que moi inxustamente repartida; e o negativo: o abandono, a prostración, a miseria, a emigración e o desprezo e a mofa que sofren acotío os galegos: ¡Tendrás sed…! Hiel y vinagre / te darán con mano pródiga, / y con corona de espinas, / cetro de caña por mofa;”.

O poema de Rosalía consta igualmente de cinco estrofas e ao final de cada unha afirma: “Eu podo decirche: / non canta, que chora”. A autora, que viviu e vive de primeira man a realidade galega, asevera que o son da gaita, símbolo da colectividade e transmisora dos seus sentimentos, é un son de tristura, angustia, desamparo e sufrimento. Galiza é unha virxe mártir “cos pes cravados de espiñas, /cas mans cubertas de rosas”, e aínda que a gaita toque unha alborada de gloria e bailen nas eiras as turbas loucas, eses sons provócanlle un sentimento de profunda aflición. As bágoas afloran e acórana. Deus foi xeneroso con Galiza dotándoa dunha extraordinaria beleza: “brancas auroras”, “campos froridos”, “verdes pinos”, froliñas cheirosas”… Porén, tamén se ven “pasar macilentas sombras, / grilos de ferro arrastrando / antre sorrisas de mofa,”. Fronte á exuberancia e á beleza: fame, escravitude, desprezo e burla.

Fotografía de Manuel Ferrol 1957

España non se comporta coma unha nai, rexeita os seus fillos e renega deles, e estes non teñen máis remedio que emigrar sen o agarimo e a atención que se agarda de quen che deu a vida: “Galicia ti non tes patria, / ti vives no mundo soia, / e a prole fecunda túa / se espalla en errantes hordas”. Malia Ruíz de Aguilera invocar a esperanza nun futuro afagador, Rosalía amósase escéptica porque, de chegar algún día a redención da súa terra, quizais sexa demasiado tarde e “quisáis, cansada e sedenta, / quisáis que de angustias morra”. Galiza está exhausta e camiño do sacrificio coma unha mártir á que, en vez socorrer, atormentan e humillan aínda máis. Tanto o autor salmantino coma Rosalía utilizan a simboloxía cristiá para exemplificar a dramática situación que está a vivir a terra galega. O primeiro escribe: “¡Tendrás sed…! Hiel y vinagre / te darán con mano pródiga, / y, con corona de espinas, cetro de caña por mofa.”; Rosalía refírese a Galiza en dúas estrofas, na primeira e na quinta, como “Virgen-mártir”.

Hai quen quere ver neste poema rosaliano o primeiro xermolo do nacionalismo galego, mais nós entendemos que a intención non é tanto un protoseparatismo senón un berro de auxilio e unha queixa estremecedora ante a miseria, a fame e a inxustiza social que estaba a padecer, e cuxo corolario era a emigración masiva dos mozos galegos, neste caso a América.
Mais, realmente a situación que vivía Galiza e a maioría dos galegos e galegas nesta época era tan terriblemente precaria como no la describe Rosalía ou está esaxerando? De nos focalizar nos anos cincuenta e sesenta do século XIX, podemos afirmar que o que ela refire corresponde á realidade cotiá da súa terra.
Galiza seguía sendo unha comunidade maioritariamente rural, cunha economía baseada case por completo na agricultura de subsistencia con cultivos de millo, pataca, centeo e trigo. Predominaba o minifundismo que dificultaba a modernización e xeraba escasos ingresos. A industria era moi limitada: pequenos talleres artesanais e algunhas como a salgazón de pescado (un oasis dentro do deserto), téxtiles domésticos e ferrerías tradicionais. Mentres en Europa occidental este foi o século da industrialización, aquí foi o contrario. Incluso Sargadelos, primeiro industria siderúrxica e logo reconvertida en fábrica de louza, acabou pechando en 1875.

As leis de desamortización de Mendizábal (1836) para expropiaren e venderen as terras e bens da Igrexa e a de Madoz (1955), máis ampla, pois afectaba aos bens dos concellos e do Estado, tampouco favoreceron os campesiños, xa que as terras foron adquiridas polos burgueses urbanos e grandes propietarios, e moitos campesiños incluso perderon dereitos de uso de montes comunais empeorando as súas condicións de vida. En consecuencia, a poboación rural galega vivía en situación de pobreza crónica, as taxas de analfabetismo eran elevadísimas e, para sobreviviren, dependían dos foros que se perpetuaron e seguiron rexendo as relacións de propiedade da terra, e das rendas agrarias herdadas do Antigo Réxime.
O abandono secular de Galiza por parte do Estado era escandaloso debido á falta de poder político real e o caciquismo perverso atenazaba a sociedade galega. O ferrocarril, símbolo decimonónico do progreso, non chegou a Galiza ata 1873 cando se inaugurou o tramo de 41 quilómetros entre Santiago e Vilagarcía. E ata 1885 non quedou unida ao resto de España pola liña norte. A situación era un círculo vicioso, pois a falta de pasaxeiros e a escaseza de mercadorías desalentaban a súa construción, pero a súa falta bloqueaba a exportación de produtos galegos, principalmente de gando, a Madrid e a Cataluña.

Outra característica da Galiza desta época foi o aumento da poboación, aínda que nunha porcentaxe inferior ao resto de España. A mediados de século chegou a tres millóns de habitantes, cifra non alcanzada hoxe, o que provocou unha forte crise no modelo de subsistencia. Alén diso, os campesiños pagaban cada vez máis impostos e o Estado, fortemente centralizado, reclamaba os mozos galegos para as quintas e as levas.
No período central de século, entre 1833 e 1873, houbo catro epidemias de cólera e en 1853 produciuse a “gran fame” como consecuencia de acontecementos meteorolóxicos adversos, grandes chuvias, que carrexaron malas colleitas, e de pestes que afectaron a cultivos como a vide e a pataca. A xente morría literalmente de fame. Non obstante, a situación dos galegos e galegas non foi tan dramática coma a vivida en Irlanda, onde a crise da pataca, convertida case en monocultivo, expulsou do país a unha gran parte da poboación.

Perante estas circunstancias tan dramáticas, a única válvula de escape que lles quedaba aos pobres galegos era a emigración, fenómeno que, por outra parte, afectaba a toda Europa -54 millóns de europeos viaxaron a ultramar entre 1851 e 1950. A emigración masiva intensificouse a partir da década de 1860 aínda que entre 1853 e 1863 xa comezaran os fluxos migratorios a países como Cuba, a Arxentina e o Brasil³ -estes países absorberán o 90% dos emigrantes galegos da época. Alén do éxodo masivo a América, os galegos tamén se trasladaban, nunha migración estacional, a Castela, Andalucía, ou incluso, dunha forma máis permanente, a Portugal. En Lisboa, xa no século XVIII, chegou a haber 80.000 galegos; de feito, moitos deles participaron na reconstrución da cidade despois do terremoto de 1755. Tocante á emigración temporal á sega de Castela, non é casualidade que o poema número vinte e tres se titule “Castellana de Castilla” e o inmediatamente anterior ao que estamos a comentar, “Castellanos de Castilla”. Rosalía clamaba pedindo xustiza ante o maltrato e o desprezo que lles inflixían aos traballadores estacionais. Ela sentía o sufrimento desta xente coma propio e non podía deixar de erguer a voz na súa defensa.

Non podemos abranguer neste breve traballo todo o relativo á emigración a América, por iso só nos centraremos na que se trasladou a Cuba, dado que se ten constancia dalgún episodio terrible que seguramente influíu profundamente no ánimo de Rosalía e na súa visión esgazadora tocante a ela; lembremos o primeiro poema “Pra a Habana”, da parte quinta do libro Follas Novas titulada: “As viudas dos vivos e as viudas dos mortos”. Queda clara a súa visión negativa sobre o impacto que a emigración, sobre todo de homes novos, tiña na vida de toda a sociedade galega, nomeadamente na das mulleres que quedaban soas, moitas veces abandonadas á fronte da casa, do coidado e educación dos fillos e fillas, dos maiores e de todas as angueiras precisas para sobreviviren.

Co xa se dixo, a emigración era altamente masculina, de carácter popular e de baixa cualificación laboral. En gran parte serviu para suplir a falta de man de obra autóctona e a supresión da escravitude de persoas negras en dúas das tres rexións americanas mencionadas: nordeste do Brasil e Cuba 4. Segundo Ramón Villares 5, era unha emigración “andoriña” de carácter estacional e a súa orixe concentrábase nalgunhas bisbarras do norte e centro de Galiza. Esta emigración cesou de maneira abrupta nos anos trinta. A illa antillana apenas tiña un millón de habitantes en 1817 e acadou os dous millóns ao pouco de conseguir a independencia e recibir grandes continxentes de poboación foránea: africanos de raza negra e españois de raza branca. Especializouse na plantación de azucre ata converterse no primeiro produtor mundial. Os enxeños azucreiros necesitaban moita man de obra e importábana masivamente de África; entre 1891 e 1870, 780.000 escravos ingresaron en Cuba, cifra enorme se a comparamos co resto de escravos importados en toda Hispanoamérica. A poboación de cor chegou a supor o 40% de toda a poboación. Na illa antillana dominaba unha economía escravista dedicada ao monocultivo de cana de azucre.

Despois da abolición da escravitude negra, unha masiva emigración branca procedente de distintos lugares de España: canarios, cataláns, cántabros, asturianos e galegos, chega a Cuba para ocuparen o nicho deixado polos escravos de cor despois de varias revoltas. Non só se necesitaba unha inxente man de obra senón que cumpría balancear o “ennegrecemento” da poboación. España fomentou esta diáspora multitudinaria achegando poboación branca á illa a través de empresas de colonización, unha colonización organizada e destinada a lograr os dous grandes obxectivos da administración española: colonizar o territorio e branquexar a poboación. Para evidenciar a importancia que o Goberno español lle outorgaba a esta illa, sinalaremos que a primeira liña de ferrocarril establecida na España de Isabel II foi en Cuba: a estendida entre A Habana e Güines en 1837, exactamente once anos anterior á primeira da península. Durante a segunda metade do século a emigración foi en aumento. Entre 1899 e 1960 arribaron a Cuba 380. 000 emigrantes desde portos galegos. Cando no ano 2007 se aprobou a Lei de Memoria Histórica, 140.00 fillos ou netos de residentes españois, acolléronse a ela.

Os emigrantes galegos que chegaron a Cuba, ademais de traballar en enxeños produtores de azucre, desempeñaron diversos traballos. Os homes empregábanse en negocios familiares e pequenos comercios. A maioría das “bodeguitas” ou almacéns de hostalería eran propiedade de galegos; tamén destacaron en actividades coma tendas de confección, xoiaría e tinturería. Sendo a emigración maioritariamente masculina, as mulleres que se aventuraron dedicábanse principalmente ao servizo doméstico: criadas e cociñeiras. Á veces Cuba tamén actuou de plataforma para dar o salto a México ou Estados Unidos. Un cuarto dos traballadores na construción da Canle de Panamá eran de orixe galega, ben recrutados directamente en Galiza, ben en Cuba.

Mais volvendo ao poema de Rosalía e considerando as datas nas que os escribiu, hai algún acontecemento controvertido relacionado coa emigración que probablemente afectou dunha maneira moi intensa a súa sensibilidade e produciu nela ese rexeitamento e esa visión tan negativa dunha lacra que decimaba a poboación galega. A imaxe que chegaba a Galiza dos emigrados a Cuba era moitas veces desfigurada e falsa, ben por interese económico, pois ese transvase de xente era un negocio para as navieiras, os prestamistas, os bancos e, en definitiva, para o Estado, porque recibía divisas, diñeiro que, tamén hai que dicilo, contribuíu á modernización da agricultura e apoiou iniciativas industriais, culturais e, nomeadamente, promoveu a construción de escolas, coñecidas como “escuelas dos americanos”; ben porque os propios emigrados querían transmitir unha imaxe idílica e moitas veces falsa da súa situación, detrás da cal se ocultaba o infortunio e o fracaso.6

Sóubese dalgún barco que transportou emigrantes galegos a África occidental cando eles crían que se dirixían a Cuba. O mellor documentado é un que chegou á Guinea española Fernando Poo, hoxe chamada Bioko. Facíanlles promesas cunhas condicións de traballo moi boas, pero a realidade era ben diferente: tiñan que traballar en condicións de semiescravitude. Malia ser un termo controvertido, algúns historiadores falan de “trata encuberta de brancos”7.

Un médico novo preguntou detalles da historia. “Sería moi longa de contar. Voltar non voltou ninguén, e, en lugar de levalos a Cuba, o barco saíu de Baiona (xa procuraron o sitio adecuado) e tomou o derroteiro de África. Quizais a traballar como escravos nas minas de non sei que. Unha compañía na que había capitais ingleses, de Liverpool, o pobo enriquecido coa trata, xente portuguesa e reis negros. Ningún voltou. Os de aquí cobraron por cada home máis que por dúas xugadas das boas. Unha venda de escravos8

O episodio máis terrible relacionado coa emigración a Cuba tivo lugar no ano 1854. Como xa dixemos, Galiza estaba vivindo unha penuria económica e a xente morría literalmente de fame. Non tiña que levar á boca e a única escapatoria da inanición era procurar unha vida mellor fóra. Neste contexto, empresarios cobizosos e sen escrúpulos dedicáronse a captar mozos galegos “libremente contratados” coa promesa de os levaren ao paraíso terreal. Un destes empresarios aproveitados e sen escrúpulos foi Urbano Feijoo de Sotomayor, un galego residente en Cuba que creou a Campañía Patriótica-Mercantil para importar galegos á illa. Prometíanlles contratos de cinco anos en moi boas condicións: viaxe de ida e volta pagada, aclimatación, alimentos, vestiario, asistencia médica, salario mínimo e descanso regulado. A realidade que atoparon estas vítimas enganadas foi moi diferente e as condicións de traballo eran case de semiescravitude9. Os datos son esclarecedores, en agosto chegaran case 1800 galegos -entre marzo e agosto houbo oito viaxes de Galiza a Cuba- e en decembro xa morreran 50010. Esta situación, relatada por moitos emigrantes en cartas enviadas ás súas familias para pediren axuda, provocou un importante debate social. Na lexislatura das Cortes de 1854-1856 creouse unha comisión parlamentaria para investigar o sucedido. No arquivo do Congreso dos Deputados consérvase o expediente completo.11

A emigración continuou. Os tres anos da guerra da independencia atrasaron un pouco a chegada , pero logo tomouse con maior intensidade. En 1901 construíuse Triscornia12, un campo ou estación de control e retención preto da Habana a imitación da Ellis Island (1892) de Nova York. Moitos dos emigrantes que chegaban alí e non tiñan xa traballo apalabrado ou non o conseguían eran devoltos a España. Entresacamos algún fragmento moi elocuente de Estebo (páx. 147)

Era un terreo grande, todo cerrado con aramios de picos.
Eu non digo que ben porque alí non se gañaba nada, senón que se gastaba aínda, ademais, como non se tiña a certeza de cando se iba salir, nin para onde nin para que cras te traballo…
Tódolos días pola mañáns e algún tamén polas tarde, viñan capataces e axentes a buscar homes para traballar. Levaban a cincuenta e máis. Cando chegaban ás oficinas salía un empregado a avisar a grandes berros. Pero non facía falla. Xa se poñían tódolos emigrantes ben á man para colle-lo mellor sitio, a fin que os viran. O malo era que o axente non se agarraba ós primeiros que vía. Escolmaba os que tiñan máis corpo e parecían máis fortes. Eles pedían todos a unha.
-Léveme a min! ¡Léveme a min!

“Hai 150 anos aos galegos tratáronos como aos que hoxe chegan en patera”, afirmou X. M. Núñez Seixas nun conferencia sobre emigración13.
Porén, non todos os emigrados fracasaron. Alén da desventura de moitos que atoparon sufrimento, humillación e incluso a morte en Cuba, algúns outros fixeron fortuna. O vínculo coa terra na que naceran permaneceu e a actividade asociativa dos galegos na illa foi moi intensa. Salientaremos coma fitos importantes a fundación da Beneficiencia de los Naturales de Galicia en 1871 e do Centro Gallego en 1879.
Malia saírmonos do marco temporal que fixamos, en Cuba acontecen dous feitos de suma transcendencia para a identidade e dignidade do noso país: a fixación do himno e da bandeira, principais símbolos de Galiza. O poema de Pondal titulado “Os pinos”, musicado por Pascual Veiga, deuse a coñecer nun certame literario na Coruña en 1890, pero a súa estrea no Centro Gallego de La Habana en 1907 acelerou a súa difusión. A bandeira fora xa deseñada por Murguía en 1887 e a petición de Curros Enríquez e Fontenla Leal adquire a súa fixación definitiva en 1906. O Centro Gallego oficialízaa en 1908 para presidir os seus actos e a difusión corre paralela á do himno. E non deixaremos de mencionar a creación da Asociación Iniciadora y Protectora de la Academia en 1905 por iniciativa de Curros e do tipógrafo Fontenla Leal. Finalmente, a Real Academia Galega constituíuse na Coruña en 1906 e durante os dezasete primeiros anos foi presidida por Manuel Murguía. O apoio económico da emigración a esta institución permaneceu ata a crise dos anos vinte.

Asemade, Rosalía tamén se queixa amargamente do trato denigrante e vexatorio que reciben os galegos na emigración, fóra da súa terra: “mais, ¡ai!, como tamén vexo / pasar macilentas sombras, / grilos de ferro arrastrando /antre sorrisas de mofa”. E referíndose ao Estado español: “Cal si na infamia naceras, / torpe, de ti se avergonza, / e a nai que un fillo despresa / nai sin corazón se noma”. Non imos estendernos aquí sobre o maltrato recibido secularmente polo noso pobo e que, tristemente, aínda ás veces aflora arestora. Só citaremos algunhas frases ou textos de egrexios literatos casteláns para se referiren aos galegos e ás galegas e á propia Galiza de xeito despectivo e pexorativo:14
Bartolomé de Villalba (Século XVI): “Gente pobre, grosera, poco caritativa”, “viles camas, peores casas; gente celosa”.
Francisco de Zúñiga (século XVI): “Los gallegos son los más de ellos de la generación del ladrón”.
Amaro Rodríguez (século XVII): Reino infeliz, desventurado / de España muladar”.
Gonzalo de Correas (século XVII): “Antes puto que gallego”.
Mariano José de Larra (século XIX): “El gallego es un animal muy parecido al hombre, inventado para alivio del asno”.

Grandes poetas coma Quevedo e Góngora contribuíron ao menosprezo e degradación de todo o relativo a Galiza. O primeiro afirmaba sobre Galiza: “En España es tenida en desprecio por ruda, pobre, bárbara y remota, poco favorecida de Naturaleza, fea, con montes y áspera”. O segundo escribía: “¡Oh, montañas de Galicia / Cuya, por decir verdad, / Hermosura es suciedad, / Cuya maleza es malicia”.
Os homes non foron os únicos que sufriron estas aldraxes. O retrato deforme e hipersexualizado das mulleres galegas tamén se mantivo no tempo. Así, un personaxe de Tirso de Molina di que é “moito pedir” encontrar unha galega que sexa virxe; e Lope de Vega escribe: “Ay, gallega, rolliza como un nabo, / Entre puerca y mujer, que baja al río…”. E o salmantino Diego de Torres Villarroel publicaba en 1737 a súa burlesca Peregrinación al glorioso Apóstol Santiago de Galicia, onde denigraba a muller galega a través do clixé castelán: “Una rolliza gallega / por tetas dos calabazas, / una cuba por barriga, / y por embés dos tinajas”.

Descritos baixo un físico brutal e grotesco, os galegos do imaxinario español seguiron a espertar desprezo e noxo na sociedade do século XIX ao consideralos pouco máis que animais de carga.15 Mariano José de Larra (século XIX): “El gallego es un animal muy parecido al hombre, inventado para alivio el asno”.
Malia non ser tan acentuada coma noutros países, a mofa dos galegos tamén aparecía nos sainetes cómicos cubanos, nos cales os personaxes centrais eran o negro e o galego. Esta imaxe denigrante que se proxectaba desde o teatro folclórico deu orixe a varias protestas na prensa cubana e algunhas algaradas nas rúas.

Estes estereotipos negativos calaron profundamente na sociedade española e na galega, ao xeraren entre os propios naturais da terra un autoodio moi fondo e, por conseguinte, moi difícil de erradicar. Rosalía era consciente deste desprezo. Ela mesma o sufrira por ser filla “ilexítima”, por ser muller e por ousar escribir na lingua da xente do común, dos aldeáns e dos desfavorecidos. Por iso ergue a súa voz a través da poesía para defender un pobo esquecido, humillado e ofendido. O sufrimento e a dor dos galegos é a súa propia dor, e o amor a Galiza e aos seus conterráneos impregna a súa obra escrita nunha lingua de seu que eles mesmos crearon.

A modo de reflexión final, non podemos senón manifestar que o ser humano é o único ser vivo capaz de colonizar todo o planeta Terra. Non o conseguiu por ser o máis forte, o máis veloz, ou por ter os sentidos máis agudizados, conseguiuno pola súa intelixencia e, sobre todo, pola colaboración cos seus conxéneres. E tivo éxito. Hoxe poboamos este planeta azul, pois o 71% da superficie está cuberta de auga, máis de 8.000 millóns de persoas. Malia todo, somos insignificantes na inmensidade do espazo onde a Vía Láctea, galaxia á que pertencemos e que está conformada por centos de miles de millóns de estrelas, é á súa vez unha das centos de miles de millóns ou incluso billóns de galaxias. O homo sapiens foi capaz de sobrevivir nas condicións máis adversas, acadou grandes logros, foi capaz das máis grandes fazañas, pero no seu interior tamén aniñou unha gran soberbia: “somos os reis da creación”, e un gran egoísmo que o fai sospeitar e rexeitar o diferente, o que vén de fóra, o que ten unha cor de pel ou unha lingua distinta -bárbaros chamábanlles os romanos; e por iso nos dedicamos afanosamente a marcar fronteiras –as cicatrices da historia, dirían algúns- e a erguer muros e valados.

Os movementos migratorios non son algo recente ou ex novo. Os humanos desprazámonos desde sempre polo planeta un busca de alimento e máis adiante, a raíz da invención da agricultura no neolítico, pola terra. As guerras e as fames son as grandes pancas migratorias, pois un non abandona a terra, a familia e corta as súas raíces por capricho. Na orixe de todo está a supervivencia.
Corren tempos escuros para todos os máis desfavorecidos e necesitados. Agardemos que o pasado e a historia nos axuden a reflexionar e comprender que a diversidade é riqueza e que ningún de nós naceu con dereito exclusivo e excluínte dun retrinco de terra deste planeta, o noso único e común fogar.

¹ Trasunto da propia Rosalía.
² Galiza ten 128 portos.
³ Para coñecer máis en profundidade a emigración galega a este país recoméndase a lectura do libro A república dos soños, de Nélida Piñón (2005). Vigo, editorial Galaxia.
4 A escravitude aboliuse en Cuba por decreto real o sete de outubro de 1886. Xa se prohibira a trata de escravos negros por presión británica en 1845; malia todo, continuou de forma ilegal ata 1867.
5 Villares, Ramón (2019): Galicia. Una nación entre dos mundos. Barcelona: Pasado &presente.

6 Recomendamos ler o libro Estebo, de Xosé Lesta Meis (1926). Seguimos a edición de Edicións Xerais, Vigo (1981). O autor narra a viaxe migratoria do protagonista a Cuba baixo o feitizo da imaxe idealizada da emigración propagada interesadamente, e o fracaso que comezou a xestarse xa na propia travesía de doce días en terceira clase.

7 Murado, Miguel A. (2008): Otra idea de Galicia. Barcelona, Debate.
8 Ramón Otero Pedrayo refírese a este episodio na súa novela Os camiños da vida (1928). Nós seguimos a edición de Galaxia, Vigo (1990), pp. 196-201.
9 As condicións nas que vivían eran infrahumanas; incluso lles chegaban a pagar con fichas que, por outra parte, non tiñan valor legal fóra das enxeños. Isto obrigábaos a canxealas só na “Tienda de raya”, propiedade do dono do enxeño. Os abusos eran cotiáns e o traballador enredábase nunha débeda perpetua que lle impedía traballar e aforrar para regresar á casa. As xornadas de traballo podían superar as 12 horas e a fame, a desnutrición e a calor extrema minaba a súa sáúde conducíndoo a miúdo á morte. Esta emigracón branca era un recurso rexeitable cunha valía inferior á dos negros africanos.
O pagamento con fichas pódese ver en filmes como:
La última cena (1976. Película cubana dirixida por Tomás Gutiérrez Alea.
Django desencadeado (2012), de Quentin Tarantino.
Doce anos de escravitude (2013), de Steve MacQueen.
10 A odisea desta viaxe relátaa Bibiana Candia no seu libro Azucre (2025). Pontevedra, ed. Kalandraka.
11 Véxase: https://www.congreso.es/es/cem/vidparl1854

https://www.elprogreso.es/articulo/lugo/historias-de-lugo/201806121430361317667.ht
https://www.elconfidencial.com/cultura/2022-07-24/bibiana-candia-azucre-gallegos-esclavos-cuba_3464073/
12 Este lugar descríbeo moi ben o protagonista do libro xa mencionado máis arriba: Estebo.
13 https://www.lavozdegalicia.es/amp/noticia/pontevedra/2000/11/21/os-galegos-trataronnos-igual-agora-os-das-pateras-dice-xose-nunez-seixas/0003_298725.htm?utm_campaign=amp

14 Véxase o capítulo “De la gallegofobia a la gallegofilia” da obra de Miguel Anxo Murado mencionada máis arriba.
https://gl.wikipedia.org/wiki/Galegofobia

15 Peres Vigo, A. (2024): Galaicofobia. Vigo, editorial Galaxia

Enlace aos poemas

REIVINDICACIÓN DA SÚA NOBREZA E PREVALENCIA SOBRE O PORTUGUÉS E O CASTELÁN NO SÉCULO XIX

Como xa vimos ao falar das gramáticas e dos dicionarios, a partir da segunda metade do século XIX varios intelectuais emprenderon unha tarefa de reivindicación e dignificación da lingua galega, nun contexto marcado pola súa marxinación institucional e polo predominio do castelán como lingua de cultura. Entre estas iniciativas destacan as obras El habla gallega de Juan Cuveiro Piñol e El idioma gallego. Su antigüedad y vida de Antonio de la Iglesia, textos fundamentais para a reflexión sobre a orixe e antigüidade do idioma de Galiza

En 1868 publícase o libro titulado El habla gallega¹ da autoría de Juan Cuveiro Piñol. Consta dun longo prólogo, un bosquexo de gramática de apenas trinta e seis páxinas, e un compendio de textos de autores da época que ocupa outras corenta e tres. Esta antoloxía comeza cunha cantiga titulada “Aires populares” e continúa con poemas de Alberto Camino, José Benito Andrade ou X. Manuel Pintos; textos de Frei Martín Sarmiento (século XVIII), Afonso X o Sabio, Macías de Padrón e tres documentos gardados nos mosteiros de Melón, Armenteira e Oia.

Non imos profundar na parte gramatical nin na selección de textos, só nos centraremos no amplo “Prólogo a la primera edición” no cal o autor, apoiándose en textos de diferentes eruditos, trata de coñecer as distintas etapas “del idioma de nuestra patria”. Comeza falando de idioma e a seguir pasa a falar de dialecto. Para el, a diferenza radica en que idioma era o “primitivo” e dialecto é o “actual”, porque só hai unha lingua común para toda España, e isto fai imposible que o galego tamén o sexa.

A primeira fonte erudita mencionada é Frei Martín Sarmiento², quen consideraba que as linguas de substrato, nomeadamente o celta, foran corrompidas polo latín e este, á súa vez, fora corrompido polas linguas xermánicas; posteriormente, o árabe deixaría unha pegada tamén moi importante ao orixinar os distintos dialectos. Destacamos a afirmación do beneditino:“Que el idioma vulgar que se hablaba antes del siglo XI en España, era el gallego primitivo, el cual se iba estendiendo hacia mediodía según que los moros eran expulsados”. En definitiva, a lingua galega deriva da latina e é orixe da castelá.

Leopoldo Martínez Padín³ na súa Historia política, religiosa y descriptiva de Galicia (1849) sostén que o latín foi corrompido polo idioma dos suevos e isto supuxo a súa decadencia, dando orixe a varios dialectos e á desaparición das linguas antigas, as linguas célticas. O galego e o portugués teñen a mesma orixe, mais agora o primeiro é un dialecto e o segundo un idioma, porque foi puído polos escritores e as relacións internacionais. Curiosa é a afirmación de que “El dialecto gallego es el mas lento que se conoce”, atribuíndo este trazo ao carácter reflexivo dos falantes e á influencia sueva e aos costumes deste pobo; contrapono ao “vascuence”, que é o máis rápido de Europa. Tanto o galego coma o portugués conservan máis puras a maior parte das palabras de orixe latina mesturadas coa pegada celta. Conclúe o autor que “El gallego ó portugués no es un subdialecto del castellano, sino una lengua derivada de la latina, como el italiano, el francés y el castellano”. Percíbense os prexuízos fondamente arraigados na percepción desta xente que, en teoría, traballaba a prol da lingua da súa patria ao afirmar: “… y cree que el dialecto gallego es muy digno de estudio, y que con sus giros, la ya tan sonora lengua castellana, llegará a ser la más completa del mundo”. Isto é, o estudo do galego, lingua ancilar ou subordinada, contribuirá á riqueza da lingua superior castelá.

Cita brevemente a X. Manuel Pintos e o que propón na súa obra A gaita gallega (1853) tocante á necesidade de elaborar unha gramática e dun dicionario. Máis atención presta á figura de D. Ramón Otero Acuña⁴ e ás súas manifestacións en Galicia médica (1867): o galego é o resultado do latín corrompido polas linguas das nacións que se superpuxeron, por iso, tanto na lingua galega coma na portuguesa dominan os radicais xermánicos. O dialecto galego reflicte o espírito pausado e reflexivo destas nacións e gaba o seu incomparable xenio para retratar, non só a dozura e o sentimento, senón a paixón forte e ardorosa e toda clase de afectos, e atribúelle “cierta marca de nacionalidad”. É interesante destacar que “el idioma español” provén do dialecto de Galicia e do antigo romance de Castela. Todas estas linguas teñen unha orixe e unha estrutura común: linguas de substrato + latín +linguas xermánicas e, no caso do castelán, a superposición da lingua árabe.

Os reis Fernando III e Afonso X o Sabio prohibiron que se escribise e se escriturase en latín poñendo nas leis das Partidas as fórmulas en español, o que demostra que era a lingua vulgar coñecida por todos; mais, ao mesmo tempo, Afonso escribía: “A ti Fernán Ponce de León, mio cormano”, o que pon de manifesto que o galego era unha lingua que se falaba e que aínda existe e segue viva hoxe aquí e en Portugal. A única diferenza entre as dúas linguas é que o castelán se puliu ao converterse en lingua de corte. En conclusión, as linguas galega, castelá e portuguesa son iguais na estrutura.

Manuel Murguía é outro dos referentes de Cuveiro Piñol. Na súa Historia de Galicia (1865) segue en gran medida os estudosos anteriores. Un substrato celta que inflúe no latín, seguido da influencia das linguas xermánicas e mais o árabe. Esta amálgama de linguas deu lugar a diferentes dialectos que logo mudaron de linguas vulgares a idiomas. Para Murguía a influencia das linguas celtas é moi intensa e a súa pegada aínda se conserva en topónimos, hidrónimos e na xeografía en xeral. O celta e o latín pertencen a dous grupos de orixe ariana, por iso son tan evidentes as semellanzas entre elas. Seguindo o criterio doutros eruditos, sostén que estas linguas foron enriquecendo o latín ao irse estendendo como lingua dun imperio coas conquistas fóra do Lacio, polo tanto, as linguas neolatinas non son máis ca unha dexeneración da lingua nai céltica. Recolle a afirmación de Estrabón segundo a cal en Galiza nunca se deixou da falar o dialecto propio. Afirma tamén Murguía que durante a Reconquista apareceu en Aragón, Navarra e a Rioxa o castelán, e en Asturias, Galicia, Portugal e León o bable, o galego e o dialecto leonés que son un contimuum dunha primitiva lingua común. En suma, só fai catro séculos que se instalou o castelán en Galiza.

San Luís, bispo de Coimbra, é outras das fontes ás que recorre o autor. Opina que o galego ten a súa orixe no latín e no celta que se falaba aquí. Esta lingua de substrato non só non se perdeu, senón que se seguiu falando durante os catro séculos que imperou Roma e modificou profundamente o latín. O acento galego é celta e, por iso, a nosa fonética difire da castelá ao teren unha orixe diferente. O noso romance constituíuse moi cedo coma lingua literaria e no ano 740 xa se escribiu un privilexio no que aparecía a seguinte expresión: “duas campanas de ferro”, e no 977 traducíronse ao galego os diálogos de S. Gregorio. O galego e a súa escrita son máis antigos que o foro de Avilés, datado en 1109. Para afianzar a súa tese sobre a antigüidade e importancia como lingua de uso común e escrita, cita o pranto en galego do rei Alonso VI pola morte do seu fillo, D. Sancho,⁵ e a existencia de varios documentos datados xa nos séculos IX e X. O subdialecto galego de Braga é a verdadeira fonte do portugués. Malia todo, a lingua de Galiza mantívose con mínimas alteracións e a falta de modelos literarios e regras gramaticais produciu diversidade e non morte: “… y así lo que debía ser su muerte, ha sido un venero⁶ de riqueza para un diccionario”.

Despois de resumir as opinións de distintos estudosos sobre a orixe e antigüidade do idioma, J. Cuveiro Piñol conclúe o seguinte:

 No podremos, pues, determinar el origen primitivo de nuestro idioma… En cuanto a sus radicales…si bien hay muchísimas de origen latino, como de éste no se sabe lo suyo, mal se puede aseverar que de él venga el nuestro, y por consiguiente nos concretamos á opinar, que nuestra lengua, participando a la vez de varios vocablos, giros y amaneramientos que le impusieron los diferentes conquistadores del país, quedó convertida en el dialecto que poco más o menos hoy se conserva, sucediendo lo que á las demás naciones vencidas, que en vano sus dominadores trataron de sujetarlas imponiéndoles hasta su lenguaje: solo pudieron dejarles como señal indeleble de su yugo, algunas palabras que á fuerza de repetirlas constantemente, pasaron a formar parte del diccionario de los vencidos; en cuanto á su primitivo origen, nos decidimos a creer que sea un conjunto de las del segundo grupo que marca Schelegel⁷, por contener raíces monosilábicas susceptibles de composición…

Nel aparece o pranto do rei Alonso VI pola morte do seu fillo “en la lengua que se usaba”, e que di así:

“Ay meu fillo! (repitiéndolo muchas veces) ay meu fillo! ¿Alegría do meu corazón et lume dos meus ollos, solaz da miña vellez! ¿Ay meu espello eí que me soía ver, et con quen tomaba muy gran pracer! ¡Ay meu herdeiro mayor! Caballeros ¿hu me lo leixastes? ¿dádeme meu fillo, condes!”.

Así queda asentada a antigüidade do galiciano, como el lle chama, e a pureza desta fabla, que non é outra que a galega. Pero aínda podemos recuar máis pois, asegura, no século VI o romance de Galicia, de Braga e de Iberia era o galego. E así conclúe : “Más justas pretensiones tiene á la antigüedad la literatura gallega. Sus títulos son legítimos, sus balsones honrosos, heredada su historia, puras sus tradiciones”.

A parte II deste primeiro tomo é unha recompilación de textos, desde os máis contemporáneos do século XIX: Francisco Añón, Curros Enríquez, Rosalía de Castro, Lamas Carvajal, ata o coñecido soneto de Vázquez de Neira titulado “Respice finem” (1632), algún fragmento de Os Lusíadas de Camões (1572) e epitafios e inscricións en galego do século XVI.

No tomo II recolle diversos textos: epitafios, proverbios, inscricións, escrituras, testamentos e documentos de todo tipo; un deles, moi breve, trata sobre a morte no cadafalso do Mariscal Pardo de Cela en 1483; inclúe tamén o poema relativo á súa tráxica morte titulado “Lamento da Frouseira”. Selecciona cantigas de autores que se retrotraen ata o século XIII: Garci Ferrandes de Jerena, Alfonso Alvares de Villasandino, Joham Zorro, Joham Airas, Dom Denís, Pero da Ponte, Meendinho⁹…

O tomo III é o máis extenso e nel compendia os textos máis antigos. Comeza con cantigas de Bernal de Bonaval e unha tenzón deste con Abril Pérez do século XII, continúa co Ayras Nunes, Joham Soares de Payva e diversos tipos de textos coma foros; por exemplo, o do mosteiro de Arnoia, epitafios ou as memorias dos “Diálogos de san Gregorio”. Achega un versos do Poema del Cid tal como está escrito orixinalmente e fai unha tradución ao galego. Observa que apenas hai diferenzas e conclúe que “fue primitivamente escrito en gallego”. Xustifícao así: “Retrotraer la composición del poema á una centuria más de antigüedad es tanto como fortificar nuestra opinión, pues en el siglo décimo tercero ya vimos como se escribía nuestro romance, y como se metrificaba y rimaba en el habla que hoy llamamos de Castilla.

Insiste o autor en que o “galego idioma” precede ao castelán e Afonso X o Sabio escribía en puro galiciano, polo tanto, esta fala é a matriz do “castelán idioma”. Son varios os autores que durante o século XIV e XV escribían en galego; por exemplo, Arcediano de Toro, D. Pedro Veles de Guevara, Garci Ferrandes de Jerena, Macías o Namorado. Cita as palabras do Marqués de Santillana que tanto se reproducirán posteriormente:… “no ha mucho tiempo cualesquier decidores o trovadores desas partes, agora fuesen Castellanos, andaluces, ó de la Extremadura, todas sus obras componían en lengua gallega ó portuguesa”. Lingua galega, non dialecto, cualifícaa Santillana. Galego e portugués son o mesmo idioma. De feito, a lingua galega resplandece co gran Luís de Camões e vive louzá e fermosa en Portugal. A fala castelá non deixa de ser a “emperatriz” filla do galiciano, lingua nai amorosa e rica. Durante os séculos XIV e XV o idioma natural e exclusivo era o galego e o castelán non chegou á maioría de idade ata o XVI. A nobre fala galiciana é a “emanación más antigua de aquel soplo de Dios”. As dúas linguas son riquísimas: o castelán esténdese polas chairas de Castela e o galiciano polas montañas de occidente, mais, mentres o castelán mendiga préstamos a outras linguas europeas, o galiciano consérvase aquí incólume, fonte, raíz e nai do idioma de Garcilaso, Rojas, Cervantes e Zorrilla.

A lingua galiciana apenas mudou ao longo do tempo. Fálase igual ca en séculos remotos. Os exemplos máis notables son os romances e cantigas populares, os contos de fadas e os proverbios que, ao seren anónimos, descoñecese a data exacta da súa composición. A conservación de tantos destes textos débese ás mulleres campesiñas que os aprendían de memoria e os recitaban nas noites de inverno, mais ás veces introducían voces e frases en castelán para darlles unha pátina de maior prestixio. A seguir, Antonio de la Iglesia recompila outro tipo de composicións como arrolos (cantos de berce ou amecemento), muiñeiras, fandangos, contos, novelas curtas, apólogos ou fábulas nas que un dos grandes protagonistas é o raposo ou volpe. Os animais e as plantas tamén falan en galego e son moitos os textos nos que se expresan no “galiciano idioma”.

A influencia do castelán reflíctese nos textos da práctica relixiosa, e así a xente di: Dios, Nuestro Señor, Jesús… A ciencia popular da vida agrícola e mariñeira e incluso a percepción da muller na cultura popular recóllese nos refráns: “A muller e a sardiña/pequeniña”, “A muller e a troita/préndese pola boca”, “Besta grande/ande ou non ande”, “De tal niño/tal paxariño”, “Val mais pequeno e agudo/que grande e burro”. Moitos deles aínda están vixentes arestora e poden escoitarse na boca da xente. A fraseoloxía, as comparacións e os modismos son moi frecuentes nas conversas dos galegos e galegas: “fresco coma unha leituga, “negro coma un chamizo, “calado coma un peto”, “quente coma un forno”, “sabe que gorenta”, “bo coma o pan de comer”, “teso coma un pau viradoiro”… A riqueza do galego para cualificar e describir é prodixiosa. Así, un galego ou galega pode ser: pousafoles, trosma, trangalleirona, larafuceiro, tarambollo, pedichona, rexoubeira, pioqueira, vella candonga, vella gaiteira e infinidade de adxectivos e expresións que os e as definen con precisión.

Nos dous últimos capítulos do tomo III, o autor fai un resumo dos obxectivos que pretendía acadar con esta antoloxía e as conclusións ás que chegou. Quería demostrar a antigüidade do idioma da nosa “fabla dulce y cautivadora” e, para iso, realizou unha excursión ás orixes ignotas da mesma co fin de achar vestixios da súa antigüidade, e o resultado foi “ópimo”, é dicir, fértil e frutífero. Pretendía tamén amosar a valía da lingua e demostrar que o galego non é un dialecto ou unha corrupción do castelán senón un idioma. Os que negaban esta categoría ao galego caían en contradición ao outorgárenlle a mesma ao portugués. No século XVIII increpaban a Sarmiento e a Feijoo afirmando que o galego non podía ser idioma porque non tiña impresos, nin gramática, nin dicionario e que si os tiña o portugués, mais agora o galego xa os ten e, polo tanto, xa se nos pode conceder a “patente de idioma”. Negárennola sería como negarlla ao castelán antes da imprenta e da primeira gramática, pois un idioma para ser tal non necesita da impresión nin da escritura, basta con que se fale: “A un idioma le basta la palabra”. O autor navegou polo “galaico río” ata o século VI para demostrar a súa antigüidade e a súa nobreza. Durante catorce séculos, este río caudaloso foise estendendo por vastísimas bisbarras como vehículo de entendemento dun territorio chamado Galiza e polas contornas próximas.

El non concorda coa importancia que as linguas xermánicas tiveron na formación das linguas romances, e máis concretamente coa pretendida intensa pegada do suevo na formación do galego, porque no propio latín xa existían grandes diferenzas entre a forma falada e a escrita. Plauto xa falaba dunha lingua rústica e dunha lingua nobre. Á primeira chamáballe urbana ou classica e á segunda vulgaris ou rustica. Primeiramente, os galegos falarían unha lingua mesturada entre latín e galaico, algo similar ao que ocorre hoxe en día nas clases menos ilustradas, que querendo expresarse en castelán, falan un “chapurrado” que ás xentes intelixentes lles provoca riso. Máis importancia ca o suevo tiveron as linguas anteriores na configuración do noso idioma e, ademais, os galegos, ao seren tan tenaces, resistíronse á imposición do latín e os idiomas que se falaban previamente aquí non se extinguiron.

Van aló catorce séculos desde a imposición do castelán polos Reis Católicos e seis desde a configuración dun novo idioma chamado castelán, mais o galego non desapareceu nin ten tra trazas de desaparecer, porque o pobo que o fala é un exemplo de tesón e afouteza, un pobo guerreiro e loitador que prefire a morte antes que renderse e deixar de ser libre. Podemos considerar o latín como un “océano” de moitas linguas, pero o galego, que se formou a partir daquel, segue sendo unha lingua cun gran número de voces que xamais pertenceron ao idioma do Lacio.

Como conclusión, Antonio de la Iglesia confirma a antigüidade e a longa vida do idioma galego máis alá do século VI. Ningún imperio conseguiu calar a súa voz nin sequera as “centralidades por excelencia” dos Reis Católicos. Só conseguiron sacalo da oficialidade: tribunais, notarías, actas dos cabidos, inscricións das tumbas. Nada máis. Isto corrobórano escritores e eruditos coma o Marqués de Santillana, Sarmiento ou Feijoo. E, malia a rigorosa imposición e represión secular, a fala continuou sen variación transcendental e sen perder nada do seu vigor e riqueza. Hoxe fálase non só en Galiza e zonas próximas senón en Portugal, “raza, sangue e reconquista nosa”, que o estendeu por África, Asia, Oceanía e o Brasil.

Achega dúas probas máis da anterioridade da lingua galega á castelá: a primeira é que o galego está máis próximo ao latín e o castelán máis afastado, máis evolucionado; e a segunda é que todas as voces anticuadas na lingua castelá aínda permanecen vixentes no galego; consérvaas, estímaas e úsaas como as xoias máis puras e prezadas. Un exemplo é a regularidade de moitos verbos que en castelán, lingua filla do galego, son irregulares.

Finalmente, constata con satisfacción a recuperación da lingua galega para o uso escrito: revistas, certames literarios e todo tipo de publicacións comezaron a emerxer desde mediados do século XIX. Refire todo o publicado en galego e sobre o galego desde o ano 1860: gramáticas, dicionarios e as publicacións dos autores e a autora máis destacados do que hoxe se coñece como Rexurdimento: Rosalía, Curros, Pondal, Lamas Carvajal …

A modo de coda, podemos extraer as seguintes reflexións:

 A partir da segunda metade do século XIX, os defensores de Galiza e da súa lingua sentían a necesidade de reivindicala e prestixiala. Ademais de redactaren gramáticas e elaboraren dicionarios, estudar a súa nobre orixe e establecer a súa antigüidade era unha das prioridades. Cuveiro Piñol estéase en traballos dos seus predecesores e a partir das súas afirmacións fixa a súa xénese e a súa xenealoxía; en resumo, o galego é unha lingua de orixe latina moi interferida polas linguas de substrato, nomeadamente as linguas célticas, e posteriormente corrompida polas linguas xermánicas e máis concretamente pola lingua sueva. Pódese dar maior peso a unhas ou outras linguas pero a conformación da lingua de Galiza é similar á do castelán e á do portugués. Estruturalmente son iguais e están ao mesmo nivel; a única diferenza radica en que as outras dúas se converteron en linguas internacionais de imperio. Alén diso, incluso se chega a afirmar que o galego é a lingua máis antiga e , asemade, proxenitora das outras dúas.

A abordaxe que fai deste tema Antonio de la Iglesia é moi diferente. A obra consta de tres tomos e é un compendio amplísimo de textos de todo tipo, que van desde os máis recentes aos máis antigos. Utilizando a metáfora do río que desemboca no océano, recúa no tempo ata atopar as fontes prístinas do idioma. Confirma a antigüidade do galego sobre o castelán e que o portugués non é máis que a lingua de Gallaecia levada cara ao sur e a outros continentes nun proceso de expansión imperialista. O galego é unha lingua máis próxima ao latín e, en consecuencia, mais culta; ademais conserva moitísimas voces plenamente vixentes que en castelán xa se consideran anticuadas ou arcaísmos. Finalmente, sostén que a fala creada polos galegos é un idioma e non un dialecto ou unha corrupción do castelán. O argumento esgrimido de que apenas se escribiu durante séculos non é válido: a unha lingua bástalle “a palabra” para ser considerada coma tal. Alén diso, logo de catorce séculos de imposición da lingua de Castela non desapareceu nin ten trazas de facelo, e aínda máis, está a recuperar o seu uso escrito prohibido e roubado polas institucións centralistas a partir do século XV.

¹ Seguimos a edición de 1876 a cal leva anexado o Diccionario gallego.
² Non cita bibliografía pero podería basearse no texto do benditino titulado: Estudio sobre el origen y formación de la lengua.
https://biblioteca.galiciana.gal/es/consulta/resultados_ocr.do?posicion=23&tipoResultados=BIB&id=15108&forma=ficha
³ Leopoldo Martínez Padín foi historiador, xornalista e poeta (Tui, 1823-Madrid, 1850).

4 Ramón Otero Acuña (Cádiz – Santiago de Compostela,1876). Foi médico, profesor e xornalista

5 Morreu na batalla de Uclés (1108).
6 Venero significa manancial ou mina de auga .

7 Friedrich Schelegel (Hannover, 1772-Dresde, 1829). Foi un escritor, lingüista, crítico literario, filósofo, hispanista e poeta. Afirma que o galego proviría da familia lingüística tracio-pelásgica.
8 Seguimos a edición facsímile da Editorial Maxtor, Valladolid (2006).

9 Respectamos a grafía orixinal que aparece no libro.